Xướng âm là kỹ năng nhìn bản nhạc rồi hát ra đúng cao độ và trường độ, thường hát bằng tên nốt Đô Rê Mi. Nó không đòi hỏi giọng hay, cũng không đòi hỏi tuyệt đối âm; cốt lõi là nghe được khoảng cách giữa các nốt trong đầu trước khi hát. Người tự học có thể luyện xướng âm với lộ trình đi từ hát gam, hát các bậc mạnh của giọng, đến hát quãng và đọc câu nhạc ngắn, mỗi ngày mười đến mười lăm phút.
Xướng âm để làm gì
Với người viết bài, xướng âm là đường hai chiều. Chiều thứ nhất: nhìn bản nhạc của người khác là nghe được trong đầu, không cần nhạc cụ. Chiều thứ hai, quan trọng không kém: nghe một câu nhạc trong đầu là biết nó viết ra thế nào. Kỹ năng thứ hai gọi là ký âm (hay "chép chính tả âm nhạc"), và hai kỹ năng luyện song song. Ở các nhạc viện trong nước, môn này thường được gọi chung là ký – xướng âm, là môn thi tuyển và học suốt nhiều năm.
Người đệm hát và ca sĩ nghiệp dư cũng được lợi: học bài mới nhanh hơn, hát bè chính xác hơn, ít phải nghe đi nghe lại bản thu.
Đô cố định hay Đô di động khi xướng âm
Có hai trường phái, đã nhắc ở bài về tên nốt:
- Đô cố định: hát đúng tên nốt viết trên giấy. Nốt Son luôn hát "Son" dù bài ở giọng nào. Đây là cách các nhạc viện Việt Nam và Pháp, Ý dùng. Ưu điểm: gắn chặt với bản nhạc và nhạc cụ.
- Đô di động: âm chủ của giọng trưởng luôn hát "Đô". Bài giọng Son trưởng thì nốt Son hát là "Đô". Phương pháp Kodály ở Hungary và hệ Tonic Sol-fa ở Anh dùng cách này. Ưu điểm: người hát cảm được vai trò của từng nốt, chuyển giọng không phải nghĩ lại.
Người học trong nước nên dùng Đô cố định để thống nhất với sách và thầy. Nhưng khi luyện tai, thỉnh thoảng hát bằng số bậc (1, 2, 3…) hoặc Đô di động giúp hiểu giọng sâu hơn. Không nên trộn hai cách trong cùng một bài tập.
Lộ trình luyện xướng âm sáu chặng
| Chặng | Luyện gì | Bài tập mẫu |
|---|---|---|
| 1 | Hát gam trưởng lên xuống, đúng cao độ | Đàn nốt Đô làm mốc, hát Đô Rê Mi Fa Son La Si Đô rồi xuống, kiểm tra lại bằng đàn ở nốt cuối |
| 2 | Hát ba bậc mạnh: I, III, V và Đô cao | Hát Đô – Mi – Son – Đô cao và ngược lại; đây là hợp âm chủ rải ra |
| 3 | Bước liền và nhảy trong hợp âm chủ | Hát các câu ngắn chỉ dùng Đô Rê Mi Fa Son, có nhảy Đô – Mi, Mi – Son |
| 4 | Quãng mới: quãng 4, quãng 6, quãng 8 | Gắn mỗi quãng với một bài quen (quãng 4 đúng như mở đầu Auld Lang Syne) |
| 5 | Cao độ cộng trường độ | Câu bốn ô có nốt trắng, đen, móc đơn và dấu lặng; vỗ trường độ trước, hát sau |
| 6 | Giọng khác và giọng thứ | Lặp lại các chặng trên ở Son trưởng, Fa trưởng, La thứ |
Mỗi chặng thường mất một đến ba tuần. Đừng chuyển chặng khi chặng hiện tại còn sai quá nửa số lần thử.
Quy trình đọc một câu nhạc lạ
- Nhìn tổng thể (15–30 giây). Khoá gì, hoá biểu mấy dấu, giọng gì. Nốt cao nhất, thấp nhất ở đâu. Có bước nhảy lớn nào, có dấu hoá bất thường nào.
- Lấy âm chủ. Đàn nốt chủ của giọng hoặc hợp âm chủ trên đàn, ngân trong đầu vài giây. Nếu không có đàn, dùng âm thoa hoặc ứng dụng phát nốt La 440 Hz rồi đếm ra âm chủ.
- Vỗ trường độ. Vỗ tay cả câu, chưa hát. Phần lớn lỗi xướng âm của người mới là lỗi trường độ chứ không phải cao độ.
- Hát chậm. Hát toàn bộ câu ở tốc độ thật chậm, không dừng lại sửa giữa chừng. Sai thì đi tiếp, hết câu mới quay lại.
- Kiểm tra bằng đàn. Đàn lại câu, so với cái mình vừa hát, khoanh chỗ sai.
Bước 4 rất quan trọng: thói quen dừng lại sửa từng nốt làm mất mạch câu, và khi gặp bản nhạc thật bạn sẽ không bao giờ đọc trôi được.
Dấu tay Curwen: hát bằng mắt và tay
Ở Anh thế kỷ 19, Sarah Glover xây dựng hệ Tonic Sol-fa để dạy hát cho cộng đồng, và mục sư John Curwen phổ biến nó rộng rãi, kèm một bộ dấu tay cho từng bậc: Đô là nắm tay, Son là bàn tay mở ngang, Si là ngón trỏ chỉ chéo lên như "muốn đi lên Đô"… Phương pháp Kodály ở Hungary thế kỷ 20 đưa bộ dấu tay này vào giáo dục âm nhạc cho trẻ em. Mỗi dấu tay đặt ở độ cao khác nhau trước người, nên trẻ nhìn thấy cao độ bằng mắt.
Dấu tay rất hợp khi phụ huynh luyện xướng âm cùng con: bố mẹ làm dấu, con hát, rồi đổi vai. Không cần chấm điểm; mục tiêu là trẻ thấy cao độ có hình dáng.
Những trở ngại thường gặp
- "Mình bị lệch tông, không hát được." Rất ít người thật sự không phân biệt được cao độ; tình trạng này có tên khoa học (chứng mù âm, amusia) và chỉ gặp ở một tỉ lệ nhỏ dân số. Phần lớn người "hát lệch" là chưa phối hợp được giữa tai và giọng, và cải thiện được qua luyện tập đều.
- Giọng không với tới nốt cao hoặc thấp. Không sao. Hát nốt đó ở quãng tám khác (nam giới hát thấp hơn bản nhạc một quãng tám là chuyện bình thường) hoặc chọn giọng khác để luyện.
- Nhớ được cao độ khi có đàn, mất khi không có. Đây là giai đoạn ai cũng qua. Giảm dần việc dựa vào đàn: chỉ đàn nốt đầu, rồi chỉ đàn để kiểm tra cuối câu.
- Quá căng thẳng khi hát trước người khác. Luyện một mình trước, ghi âm lại để tự nghe. Xướng âm là kỹ năng đọc, không phải biểu diễn.
Tài liệu luyện xướng âm
Giáo trình xướng âm của các nhạc viện trong nước có bài tập xếp từ dễ đến khó, đúng thuật ngữ tiếng Việt. Ngoài ra, nguồn bài tập không lo bản quyền là dân ca các nước và các tuyển tập cổ điển đã hết bảo hộ: hợp xướng của Bach (các bè đều hát được), tập bài hát đồng dao, các tuyển tập luyện thanh cũ đăng trên các thư viện bản nhạc mở. Các ứng dụng và trang web luyện tai có bài tập xướng âm với micro chấm cao độ, tiện cho người tự học, dù micro điện thoại đôi khi bắt sai khi phòng ồn.
Góc nhìn hôm nay: xướng âm là kỹ năng ai cũng luyện được
Xướng âm từng bị coi là kỹ năng riêng của dân nhạc viện. Thực tế đây là kỹ năng đọc, như đọc chữ, và ai cũng học được nếu đi từng bước. Tuyệt đối âm không phải điều kiện; phần lớn nhạc sĩ chuyên nghiệp xướng âm bằng cao độ tương đối, lấy một nốt mốc rồi tính các nốt khác. Mười phút mỗi ngày trong vài tháng đủ để người mới tự hát được những câu dân ca đơn giản từ bản nhạc, và đó là bước nhảy lớn với người muốn tự viết bài.
Câu hỏi thường gặp
Xướng âm là gì?
Xướng âm là nhìn bản nhạc rồi hát ra đúng cao độ và trường độ, thường bằng tên nốt Đô Rê Mi. Nó đi đôi với ký âm, là nghe nhạc rồi chép ra giấy.
Không có tuyệt đối âm có học xướng âm được không?
Được. Phần lớn người xướng âm giỏi dùng cao độ tương đối: lấy một nốt mốc từ đàn hoặc âm thoa rồi tính các nốt khác theo khoảng cách.
Nên xướng âm theo Đô cố định hay Đô di động?
Ở Việt Nam, sách và nhạc viện dùng Đô cố định nên người học trong nước nên bắt đầu bằng cách này. Đô di động hữu ích để luyện cảm nhận bậc trong giọng và có thể học thêm sau.
Mỗi ngày luyện xướng âm bao lâu?
Mười đến mười lăm phút đều đặn mỗi ngày hiệu quả hơn một buổi dài mỗi tuần. Bắt đầu bằng hát gam và hợp âm chủ, rồi mới đến câu nhạc lạ.
Dấu tay Curwen là gì?
Là bộ dấu tay ứng với từng bậc của gam, do John Curwen phổ biến ở Anh thế kỷ 19 và được phương pháp Kodály dùng rộng rãi. Mỗi bậc có một hình bàn tay và một độ cao riêng, giúp người học nhìn thấy cao độ.