Soạn NhạcWiki
Tìm
Ký âm & đọc nhạc

Trường độ: nốt tròn, trắng, đen, móc đơn, móc kép và dấu lặng

Mỗi hình nốt dài gấp đôi hình kế tiếp: nốt tròn bằng 2 trắng, 4 đen, 8 móc đơn, 16 móc kép. Mỗi hình nốt có một dấu lặng tương ứng ghi khoảng im lặng.

Trường độ: nốt tròn, trắng, đen, móc đơn, móc kép và dấu lặng

Trường độ là độ dài ngân của một nốt, và ký âm phương Tây ghi nó bằng hình dạng nốt. Mỗi hình nốt dài gấp đôi hình kế tiếp: một nốt tròn bằng hai nốt trắng, bằng bốn nốt đen, bằng tám nốt móc đơn, bằng mười sáu nốt móc kép. Mỗi hình nốt có một dấu lặng tương ứng, ghi khoảng im lặng dài đúng bấy nhiêu. Hình nốt chỉ cho độ dài tương đối; độ dài tính bằng giây còn tuỳ bài chơi nhanh hay chậm.

Cấu tạo một nốt nhạc

Một nốt nhạc có tối đa ba phần:

  • Đầu nốt: hình bầu dục, rỗng hoặc tô đen. Vị trí đầu nốt trên khuông cho biết cao độ.
  • Thân nốt (đuôi đứng): nét thẳng đứng gắn vào đầu nốt. Nốt ở nửa dưới khuông thường có thân hướng lên, bên phải đầu nốt; nốt từ dòng 3 trở lên thường có thân hướng xuống, bên trái đầu nốt. Hướng thân không đổi độ dài, chỉ để bản nhạc gọn mắt.
  • Móc (cờ): nét cong gắn ở đầu thân. Mỗi móc chia đôi độ dài nốt.

Đọc trường độ thực chất là trả lời ba câu: đầu nốt rỗng hay đặc, có thân không, có mấy móc.

Bảng hình nốt và dấu lặng

Tên ViệtTên Anh – MỹHình dạngBằng bao nhiêu nốt đenDấu lặng tương ứng
Nốt trònwhole note / semibreveĐầu rỗng, không thân4Lặng tròn: khối nhỏ treo dưới dòng 4
Nốt trắnghalf note / minimĐầu rỗng, có thân2Lặng trắng: khối nhỏ nằm trên dòng 3
Nốt đenquarter note / crotchetĐầu đặc, có thân1Lặng đen: nét gãy khúc đứng
Nốt móc đơneighth note / quaverĐầu đặc, thân, 1 móc1/2Lặng móc đơn: một nét có một chấm
Nốt móc képsixteenth note / semiquaverĐầu đặc, thân, 2 móc1/4Lặng móc kép: hai chấm
Nốt móc bathirty-second note / demisemiquaverĐầu đặc, thân, 3 móc1/8Lặng móc ba: ba chấm

Hai cột tên tiếng Anh cho thấy sự khác nhau giữa hai lối gọi: Mỹ gọi theo phân số (nốt nguyên, nốt nửa, nốt phần tư), Anh dùng tên riêng cổ (semibreve, minim, crotchet, quaver). Tên tiếng Việt gọi theo hình dạng, nên dễ nhớ hơn cả hai.

Mẹo phân biệt lặng tròn và lặng trắng

Hai dấu này trông gần như giống hệt nhau, đều là một khối chữ nhật nhỏ. Lặng tròn treo dưới dòng 4, lặng trắng ngồi trên dòng 3. Mẹo hay dùng: lặng tròn "nặng hơn" (dài gấp đôi) nên rơi xuống treo lủng lẳng, lặng trắng "nhẹ hơn" nên ngồi được. Ngoài ra, lặng tròn còn được dùng để chỉ cả một ô nhịp im lặng, bất kể ô nhịp dài bao nhiêu.

Gạch nối móc: viết các nốt móc thành nhóm

Khi có nhiều nốt móc đơn hay móc kép liền nhau, thay vì vẽ móc riêng cho từng nốt, người ta nối thân chúng bằng một gạch ngang đậm (với móc đơn) hoặc hai gạch (với móc kép). Hai nốt móc đơn nối nhau trông như một chiếc cầu nhỏ. Gạch nối không đổi độ dài, chỉ gom các nốt thành nhóm theo phách để mắt đọc nhanh hơn.

Một ngoại lệ trong nhạc thanh nhạc: bản nhạc in theo lối cũ thường không nối gạch giữa các nốt hát những chữ khác nhau, chỉ nối khi nhiều nốt cùng hát một chữ. Bản in hiện đại phần lớn đã nối gạch theo phách như nhạc khí.

Vì sao mỗi hình gấp đôi hình kế tiếp

Hệ "chia đôi" này là kết quả của hàng trăm năm thay đổi. Ký âm thời Trung cổ có những hình nốt mang tên longa, brevis, semibrevis, minima, và một nốt dài có thể bằng ba hoặc hai nốt ngắn hơn tuỳ ngữ cảnh. Nhà lý luận Franco xứ Köln (khoảng năm 1260) và các tác giả trường phái Ars nova ở Pháp đầu thế kỷ 14 đã hệ thống hoá lối ghi này. Qua thời gian, chia ba nhường chỗ cho chia đôi làm mặc định, đầu nốt chuyển từ hình thoi sang bầu dục, và nốt "semibreve" xưa, nghĩa là "nửa nốt ngắn", lại trở thành nốt dài nhất thường dùng ngày nay: nốt tròn.

Chia ba không biến mất mà được ghi bằng ký hiệu khác: dấu chấm dôi (làm nốt dài thêm một nửa) và liên ba (chia một phách thành ba). Hai thứ này cần một bài riêng.

Đọc trường độ: đếm và vỗ

Cách tập trường độ hiệu quả nhất là gắn mỗi hình nốt với một số lần đếm đều, rồi vỗ tay theo.

  1. Chọn một nhịp đếm đều, chậm, như bước đi bộ thong thả. Mỗi lần đếm là một nốt đen.
  2. Nốt tròn: vỗ một lần, giữ tay trong lúc đếm "1 – 2 – 3 – 4".
  3. Nốt trắng: vỗ, giữ qua "1 – 2".
  4. Nốt đen: mỗi số đếm một tiếng vỗ.
  5. Nốt móc đơn: hai tiếng vỗ trong một số đếm, đếm "1 – và – 2 – và".
  6. Dấu lặng: đếm thầm, tay mở ra, không vỗ.

Tập với một câu đồng dao hay dân ca quen trước, vì tai đã biết sẵn độ dài; mắt chỉ việc khớp hình nốt vào âm thanh đã thuộc. Sau đó mới đến câu lạ.

Lỗi thường gặp khi đọc và chép trường độ

  • Bỏ qua dấu lặng. Người mới hay "nuốt" dấu lặng, vào câu sau sớm. Dấu lặng cũng có độ dài như nốt; đếm đủ rồi mới vào.
  • Nhầm móc đơn với móc kép khi nốt được nối gạch. Đếm số gạch nối, không đếm số nốt.
  • Cộng sai trong một ô nhịp. Khi tự chép nhạc, tổng trường độ trong mỗi ô phải bằng nhau theo số chỉ nhịp ở đầu bài. Phần mềm ký âm như MuseScore sẽ báo khi ô thiếu hoặc thừa, rất tiện để tự kiểm tra.
  • Nghĩ nốt tròn luôn dài bốn giây, hay bốn phách. Độ dài thật tính bằng giây phụ thuộc tốc độ của bài; còn số phách của nốt tròn phụ thuộc đơn vị phách mà bài dùng. Hình nốt chỉ cho quan hệ dài – ngắn với nhau.

Trường độ trên các nhạc cụ khác nhau

Cùng một nốt trắng, mỗi nhạc cụ "giữ" độ dài theo cách riêng. Sáo trúc và giọng hát giữ bằng hơi, nên nốt dài đòi hỏi kiểm soát hơi thở. Piano và guitar không giữ được âm vang mãi; tiếng đàn tắt dần sau khi gảy hay bấm, nên "giữ nốt trắng" nghĩa là không nhấc tay khỏi phím hay dây trước khi hết độ dài. Đàn tranh dùng kỹ thuật vê hoặc rung để kéo dài tiếng ở những nốt ngân. Biết điều này giúp người viết bài chọn độ dài nốt hợp với nhạc cụ sẽ chơi.

Góc nhìn hôm nay: trường độ là "câu chữ" của giai điệu

Với người viết bài, ghi đúng trường độ quan trọng không kém ghi đúng cao độ. Cùng chuỗi nốt Đô – Rê – Mi, viết ba nốt đen nghe như bước đều; viết nốt trắng – móc đơn – móc đơn nghe như một tiếng gọi rồi hai bước chạy. Khi chép lại câu nhạc mình nghĩ ra, hãy hát nhiều lần và vỗ tay theo trước khi viết, để biết chỗ nào ngân, chỗ nào ngắt. Phần mềm ký âm và chức năng ghi MIDI có thể đoán trường độ từ cách bạn đàn, nhưng thường cần sửa lại bằng tay; hiểu bảng trường độ là để sửa được.

Câu hỏi thường gặp

Một nốt tròn bằng mấy nốt đen?

Một nốt tròn bằng bốn nốt đen, bằng hai nốt trắng, bằng tám nốt móc đơn. Mỗi hình nốt dài gấp đôi hình kế tiếp.

Nốt móc đơn và móc kép khác nhau thế nào?

Nốt móc đơn có một móc (hoặc một gạch nối), dài bằng nửa nốt đen. Nốt móc kép có hai móc (hoặc hai gạch nối), dài bằng một phần tư nốt đen.

Dấu lặng là gì?

Dấu lặng ghi một khoảng im lặng có độ dài xác định. Mỗi hình nốt có một dấu lặng tương ứng, ví dụ lặng đen im lặng bằng độ dài một nốt đen.

Làm sao phân biệt dấu lặng tròn và lặng trắng?

Lặng tròn là khối nhỏ treo dưới dòng 4, lặng trắng là khối nhỏ nằm trên dòng 3. Lặng tròn còn dùng để chỉ cả một ô nhịp im lặng.

Nốt đen ngân bao lâu?

Hình nốt chỉ cho độ dài tương đối. Một nốt đen dài bao nhiêu giây còn tuỳ tốc độ của bài; ở tốc độ vừa phải, nó dài khoảng nửa giây đến một giây.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store