Nửa cung là khoảng cách nhỏ nhất giữa hai nốt liền nhau trong âm nhạc phương Tây: trên đàn phím, đó là từ một phím sang phím sát bên, kể cả phím đen. Một cung bằng hai nửa cung. Giữa bảy nốt Đô Rê Mi Fa Son La Si, chỉ có Mi–Fa và Si–Đô cách nhau nửa cung; các cặp còn lại cách nhau một cung, nên ở giữa chúng có một phím đen.
Đếm cung và nửa cung trên đàn phím
Quy tắc chỉ có một: mỗi bước từ phím này sang phím kề sát, bất kể trắng hay đen, là nửa cung. Từ Đô sang phím đen ngay bên phải là nửa cung; từ phím đen ấy sang Rê là thêm nửa cung nữa. Cộng lại, Đô đến Rê là một cung.
Mi và Fa là hai phím trắng nằm sát nhau, không có phím đen ở giữa. Vì thế Mi–Fa chỉ là nửa cung. Si–Đô cũng vậy. Đó là hai "khe hẹp" của hàng phím trắng, và chính hai khe này tạo ra hình dáng nhóm hai phím đen, nhóm ba phím đen quen thuộc.
| Cặp nốt liền nhau | Khoảng cách | Có phím đen ở giữa? |
|---|---|---|
| Đô – Rê | 1 cung | Có |
| Rê – Mi | 1 cung | Có |
| Mi – Fa | Nửa cung | Không |
| Fa – Son | 1 cung | Có |
| Son – La | 1 cung | Có |
| La – Si | 1 cung | Có |
| Si – Đô | Nửa cung | Không |
Cộng hết bảy cặp: năm cung và hai nửa cung, tức mười hai nửa cung. Đó là lý do một quãng tám trên đàn phím có đúng mười hai phím: bảy trắng, năm đen.
Trên guitar: mỗi phím đàn là nửa cung
Cần đàn guitar có những thanh kim loại nằm ngang gọi là phím (tiếng Anh: fret). Bấm lùi hoặc tiến một ngăn phím trên cùng một dây là đổi nửa cung. Bấm cách hai ngăn là một cung. Dây Mi buông (không bấm) lên ngăn 1 là Fa, vì Mi–Fa vốn chỉ nửa cung; lên ngăn 3 là Son.
Điều này làm guitar thành công cụ tốt để "thấy" nửa cung bằng ngón tay: mỗi ngăn đều nhau về âm, dù trên gỗ các ngăn càng về phía thân đàn càng hẹp lại. Ngăn thứ 12 nằm đúng nửa chiều dài dây rung, và nốt ở đó cao hơn dây buông đúng một quãng tám.
Đàn tranh và sáo trúc thì sao
Đàn tranh lên dây theo ngũ cung nên các dây liền nhau thường cách nhau một cung hoặc một cung rưỡi, không có đủ nửa cung trên dây buông; muốn có nốt ở giữa thì tay trái nhấn dây. Sáo trúc có sáu lỗ bấm, nốt nửa cung lấy bằng cách che nửa lỗ hoặc thế bấm chéo. Người học hai nhạc cụ này vẫn nên mượn đàn phím để nghe rõ thế nào là nửa cung trước.
Nửa cung nghe như thế nào
Hai nốt cách nửa cung vang cùng lúc nghe chói, cọ xát. Đàn lần lượt thì nghe như một bước trượt rất nhỏ, căng. Một ví dụ dễ tìm trong nhạc đã hết bản quyền là đoạn mở đầu bản Für Elise của Beethoven: hai nốt đầu tiên đi qua lại giữa Mi và Rê thăng, cách nhau đúng nửa cung. Tiếng "lắc lư" đặc trưng ấy chính là màu của nửa cung.
Một cung thì nghe thoáng hơn. Ba nốt đầu của gam trưởng Đô – Rê – Mi là hai bước một cung liên tiếp; hát "Đô Rê Mi" là bạn đã hát hai cung.
Vì sao lại là mười hai nửa cung
Quãng tám là khi tần số của nốt trên gấp đôi nốt dưới: La 440 Hz lên La 880 Hz. Âm nhạc phương Tây chia quãng tám ấy thành mười hai phần. Trong hệ bình quân luật mười hai (chia đều), mỗi nửa cung nhân tần số lên khoảng 1,0595 lần, tức căn bậc mười hai của 2. Nhân mười hai lần như thế thì đúng gấp đôi.
Con số mười hai không phải ngẫu nhiên. Nó là cách chia giúp nhiều quãng quan trọng, nhất là quãng 5 và quãng 4, nằm rất gần tỉ lệ tần số đơn giản 3:2 và 4:3 mà tai nghe là êm. Từ thời cổ đại người ta đã thấy hiện tượng này qua dây đàn; truyền thống phương Tây gắn nó với tên Pythagoras.
Chia đều có cái giá của nó
Chia đều nghĩa là mọi giọng đều chơi được như nhau, chuyển giọng thoải mái. Đổi lại, phần lớn các quãng đều lệch một chút so với tỉ lệ "thuần". Quãng 3 trưởng trên piano rộng hơn quãng 3 thuần khoảng 14 cent (một nửa cung là 100 cent theo cách đo do Alexander Ellis đề xuất thế kỷ 19). Tai người nghe hiện đại đã quen nên ít ai để ý. Hệ chia đều phổ biến dần ở châu Âu qua thế kỷ 18–19; trước đó có nhiều cách lên dây khác. Tập Das wohltemperierte Klavier của Bach (1722 và 1742) viết cho cả 24 giọng, nhưng giới nghiên cứu vẫn bàn cãi Bach dùng lối lên dây "tốt" nào, không chắc là chia đều tuyệt đối.
Nửa cung cùng tên và nửa cung khác tên
Từ Đô lên phím đen kế bên có thể gọi là Đô thăng hoặc Rê giáng. Trên piano hai tên này là một phím. Nhưng sách nhạc lý vẫn phân biệt:
- Nửa cung cùng tên nốt: Đô – Đô thăng, Mi – Mi giáng. Tên chữ giữ nguyên, chỉ thêm dấu hoá.
- Nửa cung khác tên nốt: Đô – Rê giáng, Mi – Fa. Hai nốt mang hai tên liền nhau.
Viết theo kiểu nào tuỳ vai trò của nốt trong giọng. Trong một bài giọng Rê trưởng, nốt đó viết là Đô thăng; trong giọng La giáng trưởng, nó viết là Rê giáng. Chọn sai tên không làm âm thanh khác đi trên piano, nhưng làm bản nhạc khó đọc và làm sai khi tính quãng hay hợp âm.
Bài tập cho tay và tai
- Gam nửa cung. Từ Đô giữa, đàn lần lượt cả mười ba phím, trắng lẫn đen, lên tới Đô kế tiếp. Đếm to từ 0 đến 12. Đây là gam nửa cung (còn gọi gam crôm-matích).
- Tìm khe hẹp. Chỉ đàn phím trắng từ Đô lên Đô, mỗi lần đến cặp Mi–Fa và Si–Đô thì dừng và nói "nửa cung".
- Đếm khoảng cách. Chọn hai phím bất kỳ, đếm số nửa cung giữa chúng. Ví dụ Rê lên Son: Rê thăng, Mi, Fa, Fa thăng, Son là năm nửa cung.
- Nghe và đoán. Nhờ một người đàn hai nốt liền nhau, bạn đoán là một cung hay nửa cung. Đổi vai sau mười lượt.
Bài tập 3 là nền cho mọi thứ phía sau: gam trưởng, gam thứ, quãng và hợp âm đều được định nghĩa bằng số nửa cung.
Góc nhìn hôm nay: nửa cung không phải đơn vị của mọi nền nhạc
Hệ mười hai nửa cung là quy ước của nhạc phương Tây, rồi lan ra khắp thế giới qua piano, guitar và phần mềm. Nhưng nhiều truyền thống dùng cao độ nằm giữa các phím đàn. Nhạc Ả Rập có những quãng khoảng ba phần tư cung. Nhạc cổ truyền Việt có nốt non, nốt già, hơi Oán với cao độ lệch khỏi phím piano, chỉ đàn tranh, đàn kìm hay giọng hát mới thể hiện trọn. Hiểu nửa cung là để có thước đo chung, không phải để cho rằng mọi âm ngoài thước đo ấy là "lạc".
Câu hỏi thường gặp
Một cung bằng bao nhiêu nửa cung?
Một cung bằng hai nửa cung. Trên đàn phím, một cung là cách nhau hai phím kể cả phím đen, ví dụ Đô lên Rê.
Những nốt nào cách nhau nửa cung?
Trong bảy nốt tự nhiên, chỉ Mi–Fa và Si–Đô cách nhau nửa cung. Đó là lý do giữa chúng không có phím đen trên đàn piano.
Trên guitar, nửa cung là mấy phím?
Mỗi ngăn phím trên cùng một dây guitar là nửa cung. Cách hai ngăn là một cung, cách mười hai ngăn là một quãng tám.
Đô thăng và Rê giáng có giống nhau không?
Trên đàn phím chia đều, chúng là cùng một phím và cùng cao độ. Nhưng trong bản nhạc, chọn viết tên nào phụ thuộc vào giọng của bài, vì mỗi tên cho biết vai trò khác nhau của nốt.
Vì sao một quãng tám có 12 nửa cung?
Đó là cách chia quãng tám của âm nhạc phương Tây, giúp các quãng quan trọng như quãng 5 và quãng 4 nằm sát tỉ lệ tần số đơn giản mà tai nghe là êm. Hệ chia đều mười hai phần phổ biến ở châu Âu từ thế kỷ 18–19.