Dấu thăng (♯) nâng nốt lên nửa cung, dấu giáng (♭) hạ nốt xuống nửa cung, còn dấu bình (♮) xoá tác dụng của thăng hay giáng trước đó để nốt trở về cao độ tự nhiên. Hai nốt khác tên nhưng cùng cao độ trên đàn phím, như Đô thăng và Rê giáng, gọi là nốt trùng âm. Ba dấu này cùng với dấu thăng kép, giáng kép được gọi chung là dấu hoá.
Năm dấu hoá và tác dụng
| Ký hiệu | Tên | Tác dụng | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| ♯ | Dấu thăng | Nâng lên nửa cung | Fa thăng: phím đen ngay bên phải Fa |
| ♭ | Dấu giáng | Hạ xuống nửa cung | Si giáng: phím đen ngay bên trái Si |
| ♮ | Dấu bình | Huỷ thăng hoặc giáng, trả về nốt tự nhiên | Fa thăng trước đó, gặp dấu bình thành Fa |
| 𝄪 (dạng chữ x) | Dấu thăng kép | Nâng lên hai nửa cung (một cung) | Fa thăng kép vang như Son |
| 𝄫 (hai chữ b) | Dấu giáng kép | Hạ xuống hai nửa cung | Si giáng kép vang như La |
Trên khuông nhạc, dấu hoá viết bên trái đầu nốt, đúng dòng hoặc khe của nốt đó. Khi nói và khi viết hợp âm bằng chữ thì dấu đi sau tên: "Fa thăng", "F♯", "B♭". Người mới hay nhầm thứ tự này khi chép tay.
Thăng và giáng không chỉ là "phím đen"
Nhiều người nghĩ dấu thăng là "lên phím đen". Thường thì đúng, nhưng không phải luôn luôn. Mi thăng là nâng Mi lên nửa cung, và nửa cung trên Mi là phím trắng Fa. Tương tự, Đô giáng là phím trắng Si, Si thăng là phím trắng Đô, Fa giáng là phím trắng Mi.
Những tên nghe "lạ" này có lý do tồn tại. Ví dụ gam Fa thăng trưởng cần đủ bảy tên chữ cái khác nhau, mỗi tên một lần: Fa♯, Son♯, La♯, Si, Đô♯, Rê♯, Mi♯. Nốt thứ bảy phải gọi là Mi thăng chứ không gọi Fa, vì tên Fa đã được dùng cho nốt đầu (Fa thăng). Nếu gọi là Fa, gam sẽ có hai nốt mang tên Fa và thiếu tên Mi, làm hỏng cách đếm quãng và hợp âm.
Dấu hoá có hiệu lực đến đâu
Đây là quy tắc đọc nhạc quan trọng nhất về dấu hoá, và là chỗ người mới đàn sai nhiều nhất.
- Dấu hoá ở hoá biểu (nhóm dấu đặt ngay sau khoá nhạc, đầu mỗi dòng) có hiệu lực cho toàn bộ bài và cho nốt đó ở mọi quãng tám. Hoá biểu có một dấu thăng ở dòng Fa thì mọi nốt Fa trong bài đều là Fa thăng.
- Dấu hoá bất thường (viết ngay trước một nốt giữa bài) có hiệu lực từ nốt đó đến hết ô nhịp, chỉ cho nốt ở đúng dòng hoặc khe ấy. Sang ô nhịp mới, nốt trở về theo hoá biểu.
- Nếu nốt mang dấu hoá bất thường được nối sang ô nhịp sau bằng dấu nối, nốt được nối vẫn giữ dấu đó; nhưng các nốt khác cùng tên ở ô sau thì không.
Dấu hoá nhắc lại (dấu nhắc lịch sự)
Người chép nhạc cẩn thận thường đặt thêm một dấu bình hoặc thăng trong ngoặc ở ô nhịp sau để nhắc người đọc rằng nốt đã trở về như cũ. Dấu này không thay đổi gì về luật, chỉ để tránh đọc nhầm. Khi tự chép bản nhạc, bạn nên dùng nó ở những chỗ dễ sai.
Nốt trùng âm: một phím, hai (hoặc ba) tên
Trong hệ chia đều mười hai nửa cung, mỗi phím đàn có thể mang nhiều tên. Phím đen giữa Đô và Rê là Đô thăng hoặc Rê giáng. Phím trắng Rê còn có thể gọi Đô thăng kép hoặc Mi giáng kép. Những tên cùng chỉ một phím gọi là trùng âm (tiếng Anh: enharmonic).
| Phím | Các tên trùng âm thường gặp |
|---|---|
| Phím đen giữa Đô – Rê | Đô♯ = Rê♭ |
| Phím đen giữa Rê – Mi | Rê♯ = Mi♭ |
| Phím đen giữa Fa – Son | Fa♯ = Son♭ |
| Phím đen giữa Son – La | Son♯ = La♭ |
| Phím đen giữa La – Si | La♯ = Si♭ |
| Phím trắng Fa | Fa = Mi♯ |
| Phím trắng Đô | Đô = Si♯ |
Chọn tên nào khi viết
Quy tắc thực hành: theo giọng của bài, và theo hướng đi của giai điệu.
- Bài ở giọng có dấu thăng (Son trưởng, Rê trưởng, Mi thứ…) thì ưu tiên tên thăng; giọng có dấu giáng (Fa trưởng, Si giáng trưởng, Rê thứ…) thì ưu tiên tên giáng.
- Giai điệu đi lên qua nốt ngoài gam thường viết bằng thăng (Đô – Đô♯ – Rê), đi xuống thường viết bằng giáng (Rê – Rê♭ – Đô). Cách này giúp mắt đọc thấy hướng.
- Trong hợp âm, chọn tên sao cho các nốt xếp cách đều theo quãng 3 trên khuông. Hợp âm Mi trưởng là Mi – Son♯ – Si, không viết Mi – La♭ – Si dù La♭ cùng phím, vì như thế nhìn vào sẽ thấy một quãng 4 giảm thay vì quãng 3 trưởng.
Với nhạc cụ có cao độ tự do như violin, giọng hát hay đàn tranh nhấn dây, người chơi giỏi đôi khi chỉnh Đô thăng và Rê giáng hơi khác nhau theo ngữ cảnh. Nhưng với piano và guitar có phím cố định, chúng là một.
Nguồn gốc ký hiệu thăng, giáng, bình
Ba dấu này có chung một tổ tiên là chữ b. Thời Trung cổ, nốt Si là nốt duy nhất thường được hát ở hai cao độ. Người ta viết chữ b tròn (b rotundum) cho Si thấp, tức Si giáng, và chữ b vuông (b quadratum) cho Si cao, tức Si thường. Chữ b tròn dần thành dấu giáng ♭ hôm nay. Chữ b vuông tách thành hai hướng: dấu bình ♮ và dấu thăng ♯. Theo thời gian, các dấu này được dùng cho mọi nốt chứ không riêng Si.
Chính từ hai dạng chữ b ấy mà tiếng Pháp gọi dấu giáng là bémol (b mềm) và dấu bình là bécarre (b vuông). Một số tài liệu tiếng Việt cũ cũng dùng các từ phiên âm này.
Lỗi đọc dấu hoá phổ biến và cách tránh
- Quên hoá biểu giữa chừng. Đàn đúng Fa thăng ở dòng đầu, đến dòng thứ ba lại đàn Fa thường. Cách tránh: trước khi đàn, đọc to hoá biểu ("bài này mọi Fa đều thăng") và khoanh bút chì các nốt Fa trong vài lần tập đầu.
- Kéo dấu hoá bất thường sang ô sau. Nhớ vạch nhịp là "cục tẩy".
- Áp dấu hoá bất thường cho nốt ở quãng tám khác. Fa thăng ở khe dưới không làm Fa ở dòng trên thành thăng (trừ trường hợp hoá biểu).
- Đọc dấu thăng kép thành dấu nhân. Ký hiệu thăng kép trông như chữ x; nó không phải dấu ghi chú.
Góc nhìn hôm nay: tập đọc dấu hoá thế nào cho nhanh
Đọc dấu hoá là kỹ năng mắt, chỉ nhanh lên khi gặp nhiều. Cách tập hiệu quả là chọn các bản nhạc cổ điển đã hết bảo hộ, viết ở giọng có một hai dấu (nhiều tuyển tập cho người mới của Bach, Mozart, Schumann có trên các thư viện bản nhạc mở như IMSLP), và tập đọc chậm. Mỗi tuần thêm một dấu. Với người viết bài bằng phần mềm ký âm như MuseScore, hãy để ý cách phần mềm tự chọn tên thăng hay giáng; khi nó chọn chưa đúng ý, sửa lại theo các quy tắc ở trên là một cách học rất nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Dấu thăng và dấu giáng khác nhau thế nào?
Dấu thăng nâng nốt lên nửa cung, dấu giáng hạ nốt xuống nửa cung. Trên đàn phím, thăng là sang phím kề bên phải, giáng là sang phím kề bên trái.
Dấu bình dùng để làm gì?
Dấu bình huỷ tác dụng của thăng hoặc giáng đã có, từ hoá biểu hay từ dấu hoá trước trong ô nhịp, để nốt trở về cao độ tự nhiên.
Dấu hoá bất thường có tác dụng đến đâu?
Từ nốt mang dấu đến hết ô nhịp đó, và chỉ cho nốt ở đúng dòng hoặc khe ấy. Sang ô nhịp mới, nốt trở về theo hoá biểu.
Mi thăng có phải là Fa không?
Trên đàn phím, Mi thăng và Fa cùng một phím nên cùng cao độ. Chúng là nốt trùng âm. Bản nhạc viết Mi thăng khi giọng của bài cần tên Mi, ví dụ trong gam Fa thăng trưởng.
Nốt trùng âm là gì?
Là hai hoặc nhiều tên nốt cùng chỉ một cao độ trong hệ chia đều mười hai nửa cung, ví dụ Đô thăng và Rê giáng. Chọn tên nào tuỳ giọng của bài và hướng đi của giai điệu.