Người mới học nhạc lý nên đi theo thứ tự: tên nốt và vị trí trên đàn, rồi cung và nửa cung, rồi cách ghi trường độ, rồi gam trưởng, quãng và hợp âm ba. Giọng, hoá biểu, gam thứ và vòng quãng năm đến sau, khi những viên gạch đầu đã chắc. Học ngược thứ tự này là lý do phổ biến nhất khiến người tự học thấy nhạc lý "khó hiểu", vì mỗi khái niệm sau đều đứng trên khái niệm trước.
Nhạc lý là gì và người tự học cần đến đâu
Nhạc lý là bộ quy ước để gọi tên, ghi lại và giải thích những gì tai ta nghe được: cao độ (nốt cao hay thấp), trường độ (ngân dài hay ngắn), cường độ (to hay nhỏ), cách các nốt xếp thành gam, chồng thành hợp âm và nối thành câu. Nó giống ngữ pháp của một ngôn ngữ. Trẻ con nói được trước khi học ngữ pháp, và nhiều người đàn được trước khi biết nhạc lý. Nhưng muốn tự viết một bài hát, chép lại một giai điệu, hay hiểu vì sao vòng hợp âm này nghe "xuôi" còn vòng kia nghe "cấn", thì phải có ngữ pháp.
Người tự học không cần nuốt cả giáo trình nhạc viện. Giáo trình Lý thuyết âm nhạc cơ bản dùng ở Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam hay Nhạc viện TP.HCM được thiết kế cho người thi vào trường, có những phần như gam cổ, điệu thức nhà thờ, ký hiệu trang sức chi tiết. Người muốn đệm hát và viết bài chỉ cần khoảng một phần ba trong đó, nhưng là một phần ba phải hiểu thật kỹ.
Lộ trình bảy chặng cho người mới
Dưới đây là một thứ tự đã được nhiều giáo trình dùng, sắp lại cho người tự học. Thời gian ghi kèm là ước lượng cho người tập đều 20–30 phút mỗi ngày; nhanh hay chậm hơn đều bình thường.
| Chặng | Học gì | Biết đã xong khi | Thời gian ước lượng |
|---|---|---|---|
| 1 | Bảy tên nốt Đô Rê Mi Fa Son La Si, hệ chữ C D E F G A B, vị trí trên phím đàn | Chỉ ngay được mọi nốt Đô trên đàn phím, nói tên phím trắng bất kỳ không cần đếm | 1 tuần |
| 2 | Cung và nửa cung, phím đen, dấu thăng, giáng, bình | Nói được Mi–Fa cách nửa cung, Đô–Rê cách một cung; tìm được Fa thăng, Si giáng | 1 tuần |
| 3 | Khuông nhạc, khoá Son, trường độ nốt và dấu lặng | Đọc chậm được một câu dân ca ngắn trên khuông, vỗ tay đúng độ dài nốt | 2–3 tuần |
| 4 | Gam trưởng: công thức cung – cung – nửa cung – cung – cung – cung – nửa cung | Tự dựng gam Son trưởng, Fa trưởng mà không nhìn sách | 1–2 tuần |
| 5 | Quãng: đếm số và gọi tính chất (trưởng, thứ, đúng) | Nhìn hai nốt bất kỳ nói ra "quãng 3 thứ", "quãng 5 đúng" | 2 tuần |
| 6 | Hợp âm ba trưởng, thứ; hợp âm trên bậc I, IV, V | Đệm được một bài dân ca bằng ba hợp âm | 2–3 tuần |
| 7 | Giọng, hoá biểu, gam thứ, vòng quãng năm | Nhìn hoá biểu đoán được giọng của bài, biết giọng nào "họ hàng" với giọng nào | 3–4 tuần |
Khoảng ba tháng tập đều là đủ để đi hết bảy chặng ở mức dùng được. Phần sau đó, như hợp âm bảy, chuyển giọng, hoà âm bốn bè, học dần khi có nhu cầu thật.
Vì sao phải học cao độ trước, hợp âm sau
Hợp âm là ba nốt trở lên vang cùng lúc. Muốn hiểu vì sao Đô – Mi – Son là hợp âm trưởng còn La – Đô – Mi là hợp âm thứ, phải biết đếm khoảng cách giữa các nốt bằng nửa cung. Muốn đếm nửa cung, phải biết vị trí nốt trên đàn. Đây là chuỗi phụ thuộc rất chặt.
Nhiều người học guitar đệm hát làm ngược: thuộc thế bấm Am, C, G, Em trước, rồi mới tìm hiểu nhạc lý. Cách đó không sai, vì nó cho niềm vui sớm và giữ được động lực. Nhưng đến lúc muốn tự dò hợp âm cho một bài mới, hoặc hạ tông cho vừa giọng, người học sẽ bị kẹt. Lúc ấy quay lại chặng 1 và 2 không mất thể diện gì cả; đó chính là chỗ còn thiếu.
Trường độ đi song song, không đợi
Phần ghi trường độ (nốt tròn, trắng, đen, móc đơn, dấu lặng) nằm ở chặng 3 nhưng có thể bắt đầu sớm hơn, song song với cao độ. Lý do là đọc nhạc cần cả hai cùng lúc: biết nốt Son mà không biết ngân bao lâu thì vẫn không hát đúng được câu nhạc.
Những thứ người mới hay học quá sớm
- Điệu thức nhà thờ (Dorian, Phrygian, Lydian…): hay và hữu ích cho người viết nhạc, nhưng chỉ có nghĩa khi đã nắm chắc gam trưởng và gam thứ. Học sớm dễ thành thuộc tên mà không nghe ra màu.
- Hợp âm mở rộng (9, 11, 13): cần nền hợp âm ba và hợp âm bảy trước.
- Lý thuyết hoà âm bốn bè: phục vụ người viết hợp xướng, phối khí; người đệm hát chưa cần ngay.
- Thuộc lòng vòng quãng năm khi chưa hiểu gam trưởng: thuộc được hình tròn nhưng không biết dùng vào việc gì.
Một dấu hiệu tốt để biết mình đang học quá sớm: đọc định nghĩa thấy hiểu từng chữ, nhưng không tự cho được một ví dụ trên đàn. Khi đó nên lùi lại một chặng.
Học nhạc lý bằng tai, không chỉ bằng mắt
Nhạc lý trên giấy dễ biến thành môn toán khô. Cách giữ nó sống là mỗi khái niệm phải được nghe. Học quãng 3 trưởng thì bấm Đô và Mi trên đàn, nghe chúng vang cùng lúc và lần lượt. Học gam thứ hoà âm thì đàn lên, để ý chỗ nhảy xa giữa bậc 6 và bậc 7 nghe "phương Đông" thế nào.
Một bài tập đơn giản mỗi ngày: chọn một câu dân ca quen như "Bắc kim thang" hay "Lý cây bông", hát lên rồi thử tìm từng nốt trên đàn. Ban đầu sẽ rất chậm. Sau vài tuần, tai bắt đầu đoán được nốt tiếp theo đi lên hay đi xuống, cách xa hay gần. Đó là lúc nhạc lý bắt đầu nối với âm thanh thật.
Cần nhạc cụ gì để học nhạc lý
Đàn phím là công cụ dễ nhất vì các nốt xếp thẳng hàng, nhìn thấy ngay cung và nửa cung. Không cần đàn thật: một bàn phím ảo trên điện thoại hay máy tính đủ để nghe và nhìn. Guitar cũng học được, nhưng cùng một nốt có thể nằm ở nhiều vị trí trên cần đàn, nên người mới dễ rối hơn. Người học đàn tranh hay sáo trúc vẫn nên mượn một bàn phím ảo khi học phần cung và nửa cung, rồi chuyển về nhạc cụ của mình.
Tài liệu và cách kiểm tra mình
Những nguồn đáng tin để đối chiếu khi tự học:
- Giáo trình Lý thuyết âm nhạc cơ bản của các nhạc viện trong nước: chuẩn thuật ngữ tiếng Việt ("giọng Đô trưởng", "hoá biểu", "quãng 5 đúng").
- Open Music Theory: sách giáo khoa mở bằng tiếng Anh, do các giảng viên đại học ở Mỹ biên soạn, đọc miễn phí trên mạng.
- Britannica và Grove Music Online: để tra định nghĩa và lịch sử thuật ngữ khi hai nguồn nói khác nhau.
- Các trang luyện tai và luyện đọc nốt có bài tập tự chấm, giúp lặp lại nhanh hơn làm trên giấy.
Cách kiểm tra đơn giản nhất: thử giảng lại khái niệm vừa học cho người khác, hoặc tự viết ra một ví dụ không chép trong sách. Nếu giảng được bằng lời của mình và cho được ví dụ, khái niệm đó đã vào đầu.
Góc nhìn hôm nay: người lớn tự học, trẻ em học cùng phụ huynh
Người lớn tự học có lợi thế là hiểu khái niệm trừu tượng nhanh, nhưng hay sốt ruột và bỏ qua phần luyện tai. Ngược lại, trẻ từ 8 tuổi nghe và bắt chước rất tốt, nhưng cần khái niệm được đưa qua hình ảnh và trò hát, đàn cụ thể. Phụ huynh học cùng con có thể chia việc: con hát và tìm nốt, bố mẹ đọc định nghĩa và ghi lại.
Một điều nên nhớ khi học cùng trẻ: không chấm điểm, không so sánh "năng khiếu" giữa các bé. Khả năng nghe ra tên nốt mà không cần nốt mẫu (thường gọi là tuyệt đối âm, hay cao độ tuyệt đối) rất hiếm và không phải điều kiện để học nhạc. Phần lớn nhạc sĩ chuyên nghiệp dùng cao độ tương đối: nghe ra khoảng cách giữa các nốt, và kỹ năng này luyện được ở mọi tuổi.
Với người muốn đi xa hơn, các kỳ thi lý thuyết theo cấp độ (như các cấp lý thuyết của hệ ABRSM ở Anh) có thể làm cột mốc. Nhưng thi không bắt buộc. Thước đo thật là bạn có ghi lại được câu nhạc mình nghĩ ra, và có đệm được bài hát mình thích hay không.
Câu hỏi thường gặp
Tự học nhạc lý mất bao lâu?
Để nắm phần căn bản dùng được cho đệm hát và viết bài (nốt, cung, gam trưởng, quãng, hợp âm ba, giọng), người tập đều 20–30 phút mỗi ngày thường cần khoảng ba tháng. Phần nâng cao học dần theo nhu cầu, có khi kéo dài nhiều năm.
Không biết chơi đàn có học nhạc lý được không?
Được, nhưng nên có một bàn phím, kể cả bàn phím ảo trên điện thoại, để nghe từng khái niệm. Nhạc lý học chỉ bằng mắt rất nhanh quên vì không gắn với âm thanh.
Học nhạc lý nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ bảy tên nốt và vị trí của chúng trên đàn phím, rồi đến cung và nửa cung. Mọi khái niệm phía sau như gam, quãng, hợp âm đều dựa vào việc đếm nửa cung.
Không có tuyệt đối âm có học nhạc được không?
Hoàn toàn được. Tuyệt đối âm rất hiếm và không phải điều kiện để học hay sáng tác. Phần lớn người chơi nhạc dùng cao độ tương đối, là khả năng nghe ra khoảng cách giữa các nốt, và kỹ năng này luyện được.
Trẻ mấy tuổi thì học nhạc lý được?
Khoảng 8 tuổi trẻ đã học được phần căn bản nếu khái niệm được đưa qua hát, đàn và hình ảnh cụ thể. Trẻ nhỏ hơn nên bắt đầu bằng hát, vận động theo nhạc và nghe, chưa cần đọc ký hiệu nhiều.