Soạn NhạcWiki
Tìm
Viết giai điệu

Câu hỏi – câu đáp trong âm nhạc: cách ghép hai câu nhạc thành đoạn

Câu hỏi kết ở nốt chưa yên như bậc V, câu đáp bắt đầu tương tự rồi kết về nốt chủ. Ghép lại thành đoạn nhạc tám ô nhịp, khuôn cơ bản của hầu hết giai điệu.

Câu hỏi – câu đáp trong âm nhạc: cách ghép hai câu nhạc thành đoạn

Câu hỏi – câu đáp là cách ghép hai câu nhạc ngắn thành một đoạn trọn vẹn: câu thứ nhất dừng ở một nốt "chưa yên", nghe như đang hỏi, câu thứ hai bắt đầu giống hoặc gần giống câu thứ nhất nhưng kết về nốt chủ, nghe như trả lời xong. Nhạc lý gọi cặp này là một đoạn nhạc (tiếng Anh: period), gồm câu tiền và câu hậu. Đây là khuôn cơ bản nhất để biến một ý nhạc thành tám ô nhịp có đầu có đuôi.

Vì sao một câu nhạc nghe như "hỏi"

Trong giọng trưởng, nốt chủ (bậc I, ví dụ Đô trong Đô trưởng) là chỗ tai người nghe thấy yên ổn nhất. Các nốt khác ít nhiều tạo cảm giác "còn tiếp". Câu nhạc kết ở nốt nào sẽ quyết định nó nghe như hỏi hay như đáp.

Nốt kết câu (giọng Đô trưởng)BậcCảm giác
ĐôIKết hẳn, trả lời xong
MiIIIKhá yên nhưng nhẹ, chưa dứt khoát
SonVDừng giữa chừng, rõ ràng là còn tiếp
RêIILửng, muốn đi về Đô
SiVIICăng, gần như đòi phải đi lên Đô

Hợp âm bên dưới cũng góp phần. Câu hỏi thường dừng trên hợp âm bậc V (Son trưởng trong giọng Đô), gọi là kết nửa. Câu đáp thường đi từ hợp âm V về hợp âm I, gọi là kết trọn. Người chưa biết hợp âm chỉ cần nhớ phần giai điệu: câu hỏi đừng kết ở nốt chủ, câu đáp thì nên kết ở nốt chủ.

Ba ví dụ ai cũng hát được

"Twinkle, Twinkle, Little Star"

Giai điệu này là một bài hát Pháp thế kỷ 18, "Ah! vous dirai-je, maman", mà Mozart từng viết mười hai biến tấu cho piano (K. 265). Ở giọng Đô trưởng: câu một là Đô – Đô – Son – Son – La – La – Son, dừng ở Son, nghe rõ là chưa xong. Câu hai là Fa – Fa – Mi – Mi – Rê – Rê – Đô, đi xuống từng bước về Đô. Hai câu bảy nốt, một hỏi một đáp, gọn gàng như một cặp câu ca dao.

Khúc hoan ca của Beethoven

Câu một: Mi – Mi – Fa – Son – Son – Fa – Mi – Rê – Đô – Đô – Rê – Mi – Mi – Rê – Rê, dừng lửng ở Rê. Câu hai bắt đầu y hệt, chỉ khác bốn nốt cuối: … Rê – Mi – Rê – Đô – Đô, về hẳn Đô. Đây là kiểu "song song": hai câu giống nhau gần hết, chỉ khác phần đuôi.

"Eine kleine Nachtmusik" của Mozart

Bản serenade cung Son trưởng (K. 525) viết năm 1787 mở đầu bằng một câu bật lên theo nốt của hợp âm Son trưởng, như một lời gọi. Câu ngay sau đáp lại bằng một dáng tương tự nhưng đặt trên hợp âm Rê, bậc V. Ở đây cặp hỏi – đáp có thêm sắc thái "gọi – thưa", rất hợp làm mở đầu.

Hai kiểu đoạn nhạc: song song và tương phản

  • Đoạn song song: câu đáp bắt đầu giống câu hỏi (thường giống hai ô nhịp đầu), rồi rẽ về kết trọn. Dễ nhớ, rất hợp bài hát thiếu nhi và điệp khúc. Khúc hoan ca là ví dụ.
  • Đoạn tương phản: câu đáp mang chất liệu khác, đường nét hoặc tiết tấu mới, nhưng vẫn kết trọn. Nghe phong phú hơn, nhưng người viết cần giữ một điểm chung (tiết tấu, độ dài, hướng đi) để hai câu vẫn là một cặp. "Twinkle" nghiêng về kiểu này: câu đáp đi xuống, câu hỏi đi lên.

Còn có đoạn kép: hai cặp hỏi – đáp nối nhau, cặp đầu kết lửng hơn, cặp sau kết hẳn, tạo thành 16 ô nhịp. Rất nhiều phiên khúc bài hát được dựng theo khuôn này.

Đừng nhầm với "xướng – xô" trong hò lao động

Trong dân ca Việt, nhiều điệu hò làm việc có lối một người xướng câu, cả nhóm đáp lại bằng câu xô ngắn, lặp đi lặp lại. Tiếng Anh gọi lối này là call and response. Nó gần với câu hỏi – câu đáp về tinh thần, nhưng khác về cấu trúc: câu xô thường cố định, không phải là bản biến đổi của câu xướng. Hát đối đáp nam nữ cũng vậy, đó là đối đáp về lời và người hát, mỗi bên hát cả câu nhạc trọn. Câu hỏi – câu đáp nói ở bài này là chuyện bên trong giai điệu, do một người viết.

Biết phân biệt giúp bạn chọn đúng công cụ. Muốn bài hát có chỗ cho đám đông hát theo, hãy nghĩ tới lối xướng – xô: một câu đáp ngắn, cố định, dễ thuộc. Muốn một đoạn giai điệu chặt chẽ, hãy dùng cặp hỏi – đáp.

Bài tập: viết một đoạn tám ô nhịp

  1. Câu hỏi, ô nhịp 1–4. Bắt đầu ở Đô hoặc Mi. Đi lên, có một bước nhảy nhỏ nếu muốn, kết ở Son hoặc Rê bằng một nốt dài. Ví dụ tự đặt: Đô – Mi – Son – La – Son – Mi – Rê (dài).
  2. Câu đáp, ô nhịp 5–8. Chép lại hai ô nhịp đầu của câu hỏi. Ở hai ô nhịp sau, đổi hướng để đi về Đô. Ví dụ: Đô – Mi – Son – La – Son – Mi – Rê – Đô (dài).
  3. So sánh. Hát câu đáp riêng: nó có tự đứng được không? Hát câu hỏi riêng: nó có làm bạn muốn nghe tiếp không? Nếu câu hỏi đã nghe như xong, đổi nốt kết.
  4. Thử kiểu tương phản. Viết lại câu đáp, lần này không chép đầu câu hỏi, chỉ giữ tiết tấu. Ví dụ: La – Son – Mi – Rê – Mi – Rê – Đô.
  5. Thêm lời. Đặt lời tự viết cho hai câu, câu một là lời hỏi hoặc nêu vấn đề, câu hai là lời đáp. Khi lời và nhạc cùng hỏi – đáp, đoạn nhạc tự nhiên chặt hơn hẳn.

Ở giọng thứ và ở thang ngũ cung

Nguyên tắc giữ nguyên, chỉ đổi nốt. Ở giọng La thứ, nốt chủ là La; câu hỏi hay dừng ở Mi (bậc V) hoặc Si, câu đáp về La. Ở thang ngũ cung Đô – Rê – Mi – Son – La, tai người Việt cảm nhận "nốt chủ" tuỳ điệu: có bài nghe yên ở Đô, có bài yên ở La, có bài yên ở Rê hay Son. Cách thực tế là hát giai điệu và tự hỏi: nốt nào nghe như về nhà? Lấy nốt đó làm đích cho câu đáp, và cho câu hỏi dừng ở một nốt khác, thường là nốt cách nó một quãng 4 hoặc 5.

Lỗi hay gặp

  • Câu hỏi kết ở nốt chủ. Đoạn nhạc "xong" quá sớm, câu thứ hai nghe như thừa.
  • Câu đáp không liên quan. Hai câu không chung tiết tấu hay đường nét, nghe như ghép hai bài khác nhau.
  • Hai câu dài lệch nhau. Câu hỏi ba ô nhịp, câu đáp năm ô nhịp mà không có lý do. Tai người quen với độ dài cân đối; lệch được, nhưng nên cố ý.
  • Câu đáp chép y nguyên từ đầu đến cuối. Thế là nhắc lại, không phải đáp. Phải có chỗ rẽ.

Đi xa hơn

Khi đã quen, bạn sẽ thấy cặp hỏi – đáp ở khắp nơi: trong một câu điệp khúc, trong cả phiên khúc ghép với điệp khúc (phiên khúc là câu hỏi lớn, điệp khúc là câu trả lời lớn). Mở các bản minuet, các bài sonatina dễ của Mozart, Clementi, Haydn; chúng gần như đều được viết theo cặp bốn ô nhịp. Đánh dấu chỗ kết nửa và kết trọn bằng bút chì là bài tập phân tích rất tốt cho người tự học. Chương "Phrase and period" trong sách mở Open Music Theory có nhiều ví dụ hơn nếu bạn đọc được tiếng Anh.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi – câu đáp trong âm nhạc là gì?

Là cặp hai câu nhạc ghép thành một đoạn: câu đầu kết ở nốt chưa yên nên nghe như đang hỏi, câu sau thường bắt đầu giống câu đầu rồi kết về nốt chủ nên nghe như trả lời. Nhạc lý gọi là câu tiền và câu hậu, hợp thành một đoạn nhạc.

Câu nhạc nên kết ở nốt nào để nghe như câu hỏi?

Trong giọng trưởng, kết ở bậc V (Son trong Đô trưởng) hoặc bậc II (Rê) cho cảm giác còn tiếp rõ nhất. Câu đáp thì nên kết ở bậc I, tức nốt chủ. Hợp âm bậc V dưới câu hỏi sẽ làm cảm giác chờ càng rõ.

Đoạn song song và đoạn tương phản khác nhau thế nào?

Đoạn song song có câu đáp mở đầu giống câu hỏi rồi rẽ sang kết khác. Đoạn tương phản có câu đáp dùng chất liệu mới nhưng vẫn kết trọn. Song song dễ nhớ hơn, tương phản phong phú hơn.

Hát đối đáp trong dân ca có phải là câu hỏi – câu đáp không?

Gần về tinh thần nhưng khác về cấu trúc. Hát đối đáp và lối xướng – xô trong hò lao động là chuyện giữa người hát với nhau, mỗi bên hát câu trọn. Câu hỏi – câu đáp là cách tổ chức bên trong một giai điệu do một người viết.

Một đoạn nhạc hỏi – đáp thường dài bao nhiêu ô nhịp?

Phổ biến nhất là tám ô nhịp, mỗi câu bốn ô nhịp. Hai cặp nối nhau thành đoạn kép mười sáu ô nhịp, rất hay gặp ở phiên khúc. Độ dài có thể lệch nhưng người viết nên làm vậy có chủ đích.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store