Motif là một nhóm rất ngắn, thường từ hai đến sáu nốt, có tiết tấu và đường nét đủ rõ để người nghe nhận ra mỗi khi nó quay lại. Người soạn nhạc dùng motif như hạt giống: nhắc lại, dời cao thấp, đảo chiều, kéo dài hay rút ngắn nó, để từ vài nốt mọc ra cả một đoạn hoặc cả một bản nhạc mà vẫn liền mạch.
Motif khác câu nhạc và chủ đề thế nào
Ba khái niệm này hay bị lẫn. Có thể hình dung như chữ, câu và đoạn văn:
| Đơn vị | Độ dài thường gặp | Tương tự trong văn | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Motif | 2–6 nốt, dưới một hai ô nhịp | Một cụm từ đặc trưng | Viên gạch nhỏ nhất còn nhận ra được |
| Câu nhạc (tiết nhạc) | Khoảng 2–4 ô nhịp | Một câu có dấu phẩy | Một ý trọn, kết bằng chỗ ngắt hơi |
| Đoạn nhạc | Khoảng 8 ô nhịp trở lên | Một đoạn văn | Gồm hai câu trở lên, có kết rõ |
| Chủ đề | Tuỳ bản nhạc | Luận điểm chính | Ý nhạc chính, được phát triển suốt tác phẩm |
Một chủ đề thường được dựng từ một hai motif. Câu nhạc thì chứa motif, nhắc lại hoặc biến đổi nó, rồi kết.
Ví dụ kinh điển: bốn nốt của Beethoven
Giao hưởng số 5 của Beethoven, ra mắt ở Vienna năm 1808, mở đầu bằng bốn nốt: ba nốt ngắn cùng cao độ rồi một nốt dài thấp hơn quãng 3. Trong giọng Đô thứ của bản nhạc, đó là Son – Son – Son – Mi giáng. Ngay sau đó, Beethoven lặp lại khuôn tiết tấu này thấp hơn một bậc: Fa – Fa – Fa – Rê.
Điều đáng học không nằm ở bốn nốt, mà ở chỗ Beethoven dùng chúng. Khuôn "ngắn – ngắn – ngắn – dài" chạy suốt chương một: lúc ở bè dây, lúc ở kèn, lúc dồn dập chồng lên nhau, lúc giãn ra. Nó còn quay lại ở các chương sau dưới dạng khác. Người nghe không cần biết nhạc lý vẫn cảm thấy cả bản giao hưởng "nói về một điều".
Câu chuyện "số phận gõ cửa" gắn với bốn nốt này đến từ Anton Schindler, người thư ký của Beethoven, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chưa chắc đáng tin. Tức là motif này nổi tiếng nhờ chính cách nó được dùng, không nhờ giai thoại.
Motif tiết tấu và motif cao độ
Một motif có hai thành phần, và bạn có thể giữ một phần, đổi phần kia:
- Tiết tấu: trường độ của các nốt. Ví dụ "ngắn – ngắn – dài" hay "dài – ngắn – ngắn".
- Đường nét: hướng đi và quãng giữa các nốt. Ví dụ "lên một bước, xuống quãng 3".
Nhiều bài hát giữ nguyên tiết tấu của motif nhưng thay cao độ theo hợp âm, nhờ đó giai điệu vừa mới vừa quen. Ngược lại, giữ đường nét mà đổi tiết tấu thì motif sẽ đổi "giọng nói": cùng ba nốt Mi – Rê – Đô, hát đều nhau nghe như than, hát nhanh – nhanh – chậm nghe như thở ra.
Bảy cách biến đổi một motif
Lấy motif tự đặt sau làm ví dụ: Đô – Rê – Mi – Đô với tiết tấu ngắn – ngắn – ngắn – dài.
| Kỹ thuật | Làm gì | Kết quả với motif mẫu |
|---|---|---|
| Nhắc lại | Lặp y nguyên | Đô – Rê – Mi – Đô |
| Mô tiến | Dời toàn bộ lên hoặc xuống | Rê – Mi – Fa – Rê, rồi Mi – Fa – Son – Mi |
| Đảo chiều | Đi lên thành đi xuống | Đô – Si – La – Đô |
| Đi ngược | Đọc từ nốt cuối về nốt đầu | Đô – Mi – Rê – Đô |
| Nhân trường độ | Kéo mỗi nốt dài gấp đôi | Cùng nốt, chậm hơn, trang trọng hơn |
| Giảm trường độ | Rút mỗi nốt còn một nửa | Cùng nốt, nhanh hơn, gấp gáp hơn |
| Đổi quãng | Giữ dáng, nới hoặc thu một quãng | Đô – Rê – Son – Đô (bước cuối nhảy xa hơn) |
Trong bài hát đại chúng, ba kỹ thuật dùng nhiều nhất là nhắc lại, mô tiến và đổi quãng ở nốt cuối. Đảo chiều và đi ngược hay gặp trong nhạc khí, nhất là fugue của Bach, nơi một chủ đề có thể xuất hiện lộn ngược mà người nghe tinh ý vẫn nhận ra.
Motif trong nhạc có lời: gắn với một cụm chữ
Ở bài hát, motif thường dính với một cụm lời lặp lại. Mỗi lần cụm chữ xuất hiện, motif quay về, người nghe nhớ cả hai. Đồng dao Việt làm điều này rất tự nhiên. Câu "Dung dăng dung dẻ, dắt trẻ đi chơi" có tiết tấu bốn chữ – bốn chữ rõ ràng, nhắc lại theo cặp; khi trẻ hát, cao độ có thể xê dịch tuỳ vùng, nhưng khuôn nhịp chữ thì giữ nguyên. Đó chính là motif tiết tấu.
Với người viết bài hát, một mẹo thực tế: chọn motif sao cho tiết tấu của nó khớp với cách nói tự nhiên của cụm lời quan trọng nhất. Nếu cụm lời là "về nhà thôi", ba chữ, chữ cuối kéo dài, thì motif "ngắn – ngắn – dài" khớp sẵn. Khi đó, mỗi lần biến đổi motif, lời vẫn hát xuôi.
Leitmotif: motif gắn với nhân vật
Trong opera của Richard Wagner ở thế kỷ 19, một số motif được gắn cố định với nhân vật, đồ vật hay ý tưởng, gọi là leitmotif (motif dẫn đường). Nghe motif là biết nhân vật đó đang được nhắc tới, kể cả khi họ không có mặt. Nhạc phim sau này dùng cách làm tương tự. Với người tự soạn, ý tưởng này áp dụng được ở quy mô nhỏ: trong một bài hát kể chuyện, có thể dành một motif riêng cho "người ấy" và cho nó quay lại đúng lúc lời nhắc tới.
Bài tập: từ ba nốt ra tám ô nhịp
- Chọn motif. Ba hoặc bốn nốt, trong một ô nhịp. Đừng chọn quá hay, chọn cái đủ rõ. Ví dụ tự đặt: Mi – Son – Mi (lên quãng 3, xuống quãng 3), tiết tấu ngắn – ngắn – dài.
- Ô nhịp 1–2: hát motif, rồi nhắc lại y nguyên.
- Ô nhịp 3–4: mô tiến lên một bậc (Fa – La – Fa), rồi lên thêm một bậc (Son – Si – Son).
- Ô nhịp 5–6: đảo chiều (Son – Mi – Son), đổi quãng cho rộng hơn ở lần thứ hai.
- Ô nhịp 7–8: thả motif ra, đi liền xuống về nốt chủ (Đô). Đây là chỗ kết, không cần giữ motif.
Hát lại cả tám ô nhịp. Bạn sẽ thấy đoạn nhạc có "gia đình": mọi phần nghe như họ hàng của nhau, dù không phần nào giống hệt. Đó chính là thứ một motif tốt mang lại.
Khi nào motif thành nhàm
- Lặp y nguyên quá ba lần liên tiếp mà không đổi gì: người nghe bắt đầu chán.
- Motif quá dài (trên hai ô nhịp): khó nhận ra khi bị biến đổi, mất vai trò hạt giống.
- Motif không có đặc điểm riêng, chỉ là vài nốt đi liền: biến đổi đến đâu cũng nghe như đi gam.
- Đổi quá nhiều thứ cùng lúc (cả cao độ, tiết tấu, hướng đi): tai không còn nối được với bản gốc.
Quy tắc dễ nhớ: mỗi lần biến đổi, giữ lại ít nhất một thứ của motif gốc, hoặc tiết tấu, hoặc đường nét.
Học motif qua bản nhạc có sẵn
Những bản cổ điển đã hết bảo hộ là kho học liệu tốt và tự do sử dụng. Thử nghe chương một Giao hưởng số 5 của Beethoven và đếm xem khuôn "ngắn – ngắn – ngắn – dài" xuất hiện bao nhiêu lần. Nghe chương một Giao hưởng số 40 cung Son thứ của Mozart (1788): hai nốt đi xuống nửa cung lặp lại liên tục, như tiếng thở dài, mở đầu cả chương. Với bài hát bạn yêu thích, thử tìm cụm nốt nào quay lại nhiều nhất; gần như chắc chắn nó trùng với cụm lời được nhớ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Motif trong âm nhạc là gì?
Motif là một nhóm nốt rất ngắn, thường hai đến sáu nốt, có tiết tấu và đường nét đủ đặc trưng để nhận ra khi quay lại. Nó là viên gạch nhỏ nhất của giai điệu. Người soạn nhạc nhắc lại và biến đổi motif để xây cả đoạn nhạc.
Motif khác chủ đề như thế nào?
Motif ngắn hơn nhiều, thường dưới một hai ô nhịp. Chủ đề là ý nhạc chính, dài hơn, thường được dựng từ một hai motif. Có thể ví motif như cụm từ còn chủ đề như luận điểm của bài văn.
Bốn nốt mở đầu Giao hưởng số 5 của Beethoven có phải là motif không?
Đúng, đó là ví dụ motif nổi tiếng nhất: ba nốt ngắn và một nốt dài. Beethoven dùng khuôn tiết tấu này xuyên suốt chương một và cho nó quay lại ở các chương sau. Giai thoại "số phận gõ cửa" thì đến từ Schindler và bị nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ.
Có những cách nào để phát triển một motif?
Phổ biến nhất là nhắc lại, mô tiến (dời lên hoặc xuống), đảo chiều, đi ngược, nhân hoặc giảm trường độ và đổi một quãng. Mỗi lần biến đổi nên giữ lại tiết tấu hoặc đường nét gốc để người nghe vẫn nhận ra.
Viết bài hát có cần motif không?
Không bắt buộc, nhưng hầu hết bài hát dễ nhớ đều có một cụm nốt quay lại nhiều lần, thường gắn với cụm lời quan trọng. Có motif giúp bài hát liền mạch và giúp người viết đỡ bí ý khi phát triển giai điệu.