Soạn NhạcWiki
Tìm
Viết giai điệu

Giai điệu hay có gì: bước liền, bước nhảy và đỉnh giai điệu

Giai điệu dễ nghe đi chủ yếu bằng bước liền, dùng bước nhảy để nhấn và có một đỉnh cao nhất xuất hiện ít lần, thường ở nửa sau câu nhạc hoặc ở điệp khúc.

Giai điệu hay có gì: bước liền, bước nhảy và đỉnh giai điệu

Một giai điệu dễ nghe thường đi phần lớn bằng bước liền (từ một nốt sang nốt sát bên), thỉnh thoảng mới có bước nhảy để tạo điểm nhấn, và có một đỉnh rõ ràng là nốt cao nhất xuất hiện ít lần. Ba yếu tố này quyết định "dáng" của giai điệu: đi liền cho cảm giác trôi, nhảy cho cảm giác bật lên, còn đỉnh là chỗ người nghe chờ đợi và nhớ lâu nhất.

Bước liền và bước nhảy là gì

Khi giai điệu đi từ nốt này sang nốt kế tiếp, khoảng cách giữa hai nốt gọi là quãng. Nhạc lý chia thô thành hai nhóm:

  • Bước liền: đi sang nốt liền kề trong gam, tức quãng 2 (một cung hoặc nửa cung). Ví dụ Đô – Rê, Mi – Fa, Son – Fa.
  • Bước nhảy: bỏ qua ít nhất một nốt, tức từ quãng 3 trở lên. Ví dụ Đô – Mi (quãng 3), Đô – Son (quãng 5), Đô – Đô cao (quãng 8).
  • Nhắc lại: hát lại đúng nốt vừa hát (quãng đồng âm). Đây cũng là một lựa chọn, và dùng rất nhiều.

Không có loại nào "tốt" hơn loại nào. Giai điệu chỉ toàn bước liền dễ thành lê thê như đọc gam; giai điệu toàn bước nhảy thì khó hát, nghe như đang tập luyện quãng. Cái hay nằm ở tỉ lệ và chỗ đặt.

Loại bướcQuãngCảm giác thường gặpKhó hát
Nhắc lạiĐồng âmNói, kể, nhấn giữDễ
Bước liềnQuãng 2Trôi, mềm, tự nhiên như nóiDễ
Nhảy nhỏQuãng 3, 4Có điểm nhấn nhưng vẫn mềmVừa
Nhảy vừaQuãng 5, 6Mở ra, gọi, bật lênCần tập
Nhảy lớnQuãng 7, 8 trở lênKịch tính, rộng, có khi chới vớiKhó với người không chuyên

Vì sao giai điệu dân gian và cổ điển đi liền nhiều đến vậy

Thử hát câu đầu của chủ đề "Ode an die Freude" (Khúc hoan ca) trong Giao hưởng số 9 của Beethoven, ra mắt năm 1824, ghi theo giọng Đô trưởng cho dễ đọc: Mi – Mi – Fa – Son – Son – Fa – Mi – Rê – Đô – Đô – Rê – Mi – Mi – Rê – Rê. Mười lăm nốt, không có một bước nhảy nào. Toàn bộ câu nằm gọn trong quãng 5 từ Đô tới Son. Đó là lý do trẻ con, người già, người không biết nhạc đều hát theo được.

Đây không phải ngẫu nhiên. Các nghiên cứu thống kê trên kho dân ca nhiều nước, được nhà tâm lý học âm nhạc David Huron tổng kết trong cuốn Sweet Anticipation (2006), cho thấy quãng nhỏ chiếm phần lớn trong giai điệu, quãng càng lớn càng hiếm. Lý do khá đời thường: giọng người chuyển nốt gần thì dễ và chính xác hơn, và tai người nghe dễ nối các nốt gần nhau thành một dòng.

Dân ca Việt cũng vậy, dù thang âm thường là ngũ cung. Trong thang năm nốt Đô – Rê – Mi – Son – La, khoảng Mi – Son và La – Đô cao vốn là quãng 3 thứ nhưng lại là hai nốt liền kề trong thang, nên tai người Việt nghe chúng như bước liền. Đó là một lý do giai điệu ngũ cung vừa mềm vừa có độ "rộng" riêng.

Bước nhảy: dùng ít, đặt đúng chỗ

Bước nhảy là gia vị. Nó đánh dấu chỗ quan trọng: đầu câu muốn gây chú ý, một chữ trong lời cần nhấn, hoặc đoạn chuyển sang điệp khúc. Người viết có kinh nghiệm thường dùng ba thói quen sau.

Nhảy rồi lấp lại

Sau một bước nhảy lớn, giai điệu hay quay đầu đi ngược lại bằng bước liền, như lấp chỗ trống vừa bỏ qua. Nhà lý luận Leonard Meyer gọi hiện tượng này là "gap-fill" (nhảy – lấp). Ví dụ một câu tự đặt: Đô – La (nhảy lên quãng 6) rồi Son – Fa – Mi (đi xuống từng bước). Tai nghe thấy cân bằng, giống ném quả bóng lên rồi để nó rơi về.

Nhảy theo hợp âm

Bước nhảy giữa các nốt cùng một hợp âm (Đô – Mi – Son trên hợp âm Đô trưởng) dễ hát hơn hẳn bước nhảy tới một nốt lạ, vì tai đã "biết trước" các nốt đó. Nhiều câu mở đầu nhạc cổ điển đi lên theo nốt hợp âm như rải đàn, rồi mới đi liền.

Nhảy ở đầu câu, đi liền ở cuối câu

Một khuôn rất phổ biến: câu nhạc bật lên bằng một bước nhảy, rồi đi xuống dần bằng bước liền về nốt kết. Khuôn này lặp lại trong rất nhiều bài hát, từ thánh ca tới nhạc đại chúng. Nếu bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, thử khuôn này trước.

Đỉnh giai điệu: nốt cao nhất là nốt quý nhất

Đỉnh giai điệu là nốt cao nhất của một câu, một đoạn hoặc cả bài. Nó giống như đỉnh núi trên đường đi: nếu ngày nào cũng leo lên đó thì không còn gì đặc biệt.

  • Để đỉnh xuất hiện ít lần. Một câu nhạc nên có một đỉnh. Cả bài nên có một đỉnh chung, thường nằm ở điệp khúc hoặc đoạn cao trào.
  • Đặt đỉnh về nửa sau. Nhiều câu nhạc cổ điển và dân ca đạt đỉnh khoảng hai phần ba chặng đường rồi đi xuống về kết. Đặt đỉnh ngay nốt đầu tiên thì phần còn lại chỉ còn cách đi xuống.
  • Cho đỉnh một chữ đáng hát. Trong bài hát có lời, nốt đỉnh thường rơi vào chữ mang nghĩa nặng nhất của câu, và nên là nguyên âm mở (a, o, e) để ca sĩ phát âm thoải mái ở nốt cao.
  • Đừng để mọi câu cùng chạm một đỉnh. Phiên khúc có thể dừng ở đỉnh thấp, điệp khúc vượt lên một hai nốt. Người nghe cảm thấy bài "mở ra" mà không cần ai giải thích.

Dáng giai điệu: vòm, dốc lên, dốc xuống, sóng

Nếu vẽ đường nối các nốt trên giấy, bạn sẽ thấy giai điệu có hình dáng. Người ta thường phân bốn dáng chính:

DángMô tảHay dùng khi
VòmĐi lên tới đỉnh rồi đi xuốngCâu nhạc trọn vẹn, kể một ý
Dốc lênĐi lên dần, kết ở caoCâu hỏi, câu chuyển sang điệp khúc, gây chờ đợi
Dốc xuốngBắt đầu cao, đi xuốngThở ra, kết đoạn, giọng than
SóngLên xuống quanh một nốt trụcĐoạn kể chuyện, phiên khúc nhiều chữ

Dáng vòm phổ biến đến mức Huron có hẳn một nghiên cứu năm 1996 về "vòm giai điệu" trong dân ca phương Tây: tính trung bình, câu nhạc có xu hướng đi lên ở nửa đầu và đi xuống ở nửa sau. Biết vậy không phải để bắt chước máy móc, mà để khi muốn tạo bất ngờ thì bạn biết mình đang làm ngược với thói quen nào.

Bài tập: viết một câu nhạc tám nốt trong mười phút

Bạn chỉ cần một cây đàn bất kỳ, hoặc một ứng dụng phím đàn trên điện thoại.

  1. Chỉ đi liền. Viết tám nốt trong giọng Đô trưởng, bắt đầu và kết thúc ở Đô, chỉ dùng bước liền và nhắc lại. Hát lại ba lần.
  2. Thêm một bước nhảy. Giữ nguyên câu, đổi một chỗ thành bước nhảy quãng 4 hoặc 5. Nhảy xong, đi liền theo hướng ngược lại.
  3. Đặt đỉnh. Kiểm tra nốt cao nhất: nó xuất hiện mấy lần? Nếu nhiều hơn một, sửa để chỉ còn một, và dời nó về khoảng nốt thứ năm, sáu.
  4. Vẽ dáng. Nối các nốt bằng đường cong trên giấy. Dáng vòm, dốc hay sóng? Thử viết lại câu theo một dáng khác và so sánh.
  5. Hát không cần đàn. Chỗ nào hát hụt là chỗ bước nhảy quá khó hoặc đặt sai. Sửa chỗ đó.

Lặp bài tập này với giọng La thứ, rồi với thang ngũ cung Đô – Rê – Mi – Son – La. Sau vài lần, tay bạn sẽ tự biết khi nào nên nhảy.

Lỗi hay gặp ở người mới viết

  • Đi vòng quanh một nốt mãi không dứt. Giai điệu cứ Mi – Rê – Mi – Fa – Mi… nghe như bị kẹt. Cần một hướng đi rõ ràng.
  • Nhảy liên tiếp cùng một chiều. Hai, ba bước nhảy lên liên tục rất khó hát và dễ lạc giọng, trừ khi đó là nốt của cùng một hợp âm.
  • Đỉnh nằm ở chữ vô nghĩa. Nốt cao nhất rơi vào "thì", "là", "của" khiến câu hát vừa khó vừa lạ tai.
  • Âm vực quá rộng ngay từ phiên khúc. Phiên khúc đã dùng hết quãng 10 thì điệp khúc không còn chỗ để lên.
  • Viết trên đàn mà không hát thử. Ngón tay nhảy quãng 7 rất dễ, cổ họng thì không. Luôn hát lại những gì mình vừa bấm.

Học tiếp từ đâu

Cách học nhanh nhất là phân tích bài mình thích: chép lại giai điệu (bằng nốt hoặc bằng số 1 2 3), đánh dấu bước nhảy bằng mũi tên, khoanh tròn nốt đỉnh. Làm vậy với năm bài dân ca và năm bài bạn hay hát, bạn sẽ thấy những quy luật trên hiện ra rất rõ. Với dân ca, chủ đề cổ điển đã hết bảo hộ như các bản của Mozart, Beethoven, bạn có thể chép và chơi lại thoải mái để học. Sách mở Open Music Theory có chương về đường nét giai điệu (melodic contour) viết dễ hiểu, kèm ví dụ nghe được.

Câu hỏi thường gặp

Bước liền và bước nhảy trong giai điệu khác nhau thế nào?

Bước liền là đi từ một nốt sang nốt sát bên trong gam, tức quãng 2. Bước nhảy là bỏ qua ít nhất một nốt, từ quãng 3 trở lên. Giai điệu dễ hát thường dùng bước liền là chính, bước nhảy để tạo điểm nhấn.

Đỉnh giai điệu nên đặt ở đâu?

Thường ở nửa sau của câu hoặc ở điệp khúc, và chỉ nên xuất hiện một lần trong câu. Nốt đỉnh nên rơi vào chữ có nghĩa nặng và nguyên âm mở để dễ hát. Đặt đỉnh ngay đầu câu khiến phần còn lại thiếu chỗ để phát triển.

Một giai điệu có nên toàn bước liền không?

Được, khúc hoan ca trong Giao hưởng số 9 của Beethoven có câu đầu toàn bước liền mà vẫn nổi tiếng. Nhưng cả bài toàn bước liền dễ đều đều. Một vài bước nhảy đặt đúng chỗ sẽ làm câu nhạc sống động hơn.

Sau bước nhảy lớn nên đi tiếp thế nào?

Thói quen phổ biến là đi ngược lại bằng bước liền, gọi là nhảy – lấp. Ví dụ nhảy lên quãng 6 rồi đi xuống từng nốt. Cách này giúp câu nhạc cân bằng và dễ hát hơn.

Làm sao biết giai điệu mình viết có dễ hát không?

Hát nó không cần đàn, rồi nhờ người khác hát theo sau hai ba lần nghe. Chỗ nào bị hụt hoặc lạc giọng thường là bước nhảy quá xa hoặc nhảy liên tiếp cùng một chiều. Sửa những chỗ đó trước.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store