Nhắc lại, mô phỏng và biến tấu là ba cách dùng lại chất liệu đã có để người nghe nhớ giai điệu: nhắc lại là hát lại y nguyên, mô phỏng là để một bè khác (hoặc chính giai điệu ở chỗ khác) lặp lại ý nhạc ở cao độ hay thời điểm khác, còn biến tấu là giữ cái lõi nhưng thay áo. Bài hát dễ thuộc gần như luôn dùng cả ba, với liều lượng vừa đủ để quen mà không nhàm.
Vì sao âm nhạc cần lặp lại nhiều hơn văn nói
Đọc một trang văn, bạn có thể dừng lại, đọc lại câu khó. Nghe nhạc thì không: âm thanh trôi qua và mất. Lặp lại là cách âm nhạc cho người nghe "đọc lại" mà không phải tua. Nhà nghiên cứu Elizabeth Hellmuth Margulis dành cả cuốn sách On Repeat (2014) để bàn chuyện này: trong nhạc, sự lặp lại không làm giảm giá trị mà là thứ giúp người nghe đi từ "nghe" sang "tham gia", tức hát theo, đoán trước, chờ đợi.
Một câu thử nhanh: hát câu "Đô – Đô – Son – Son – La – La – Son" (giai điệu "Twinkle, Twinkle, Little Star"). Bài này có sáu câu ngắn, nhưng thực chất chỉ có ba câu khác nhau: câu đầu quay lại ở cuối, câu giữa được hát hai lần. Nhờ vậy, trẻ ba bốn tuổi hát được cả bài sau vài lần nghe.
Nhắc lại: công cụ rẻ nhất và mạnh nhất
Nhắc lại liền
Hát một câu rồi hát lại ngay. Cách này khẳng định ý nhạc: lần đầu người nghe làm quen, lần hai họ nhận ra. Rất nhiều điệp khúc mở đầu bằng một câu được hát hai lần liền.
Nhắc lại cách quãng
Câu A, rồi câu B, rồi câu A quay lại. Lần quay lại này cho cảm giác "về nhà". Đây là gốc của hình thức ba đoạn A – B – A trong nhạc cổ điển, và của khuôn AABA trong ca khúc.
Luật "hai lần rồi rẽ"
Một khuôn rất phổ biến: nhắc lại một ý hai lần, lần thứ ba rẽ sang hướng khác. Lời nhạc blues cổ điển là ví dụ rõ nhất: một câu lời hát hai lần (thường lần hai trên hợp âm khác), câu thứ ba là câu trả lời, gọi là khuôn AAB. Tai người nghe thích được xác nhận một lần, rồi được bất ngờ.
Mô phỏng: một ý nhạc, nhiều chỗ đứng
Trong nhạc lý, mô phỏng là khi một bè lặp lại giai điệu mà bè khác vừa hát, có thể ở cao độ khác, vào chậm hơn một nhịp. Dạng chặt chẽ nhất là canon, mà bài hát vòng là ví dụ ai cũng biết.
Bài hát vòng "Frère Jacques"
Bài hát Pháp có từ thế kỷ 18 này (ở Việt Nam quen thuộc với lời Việt về con bướm vàng) được thiết kế để hát vòng: nhóm thứ nhất hát câu đầu, nhóm thứ hai bắt đầu lại từ đầu, nhóm thứ ba vào sau nữa. Ba bè chồng lên nhau mà vẫn hợp, vì mọi câu của bài đều dựa trên cùng một hợp âm. Với lớp nhạc thiếu nhi, đây là bài tập hát bè đầu tiên tuyệt vời.
Mô tiến: mô phỏng trong chính một giai điệu
Khi một câu nhạc lặp lại ngay sau đó nhưng dời lên hoặc xuống một bậc, ta có mô tiến. Câu giữa của "Twinkle" là ví dụ: Son – Son – Fa – Fa – Mi – Mi – Rê, chính là câu đáp Fa – Fa – Mi – Mi – Rê – Rê – Đô dời lên một bậc. Bạn không phải học thêm gì mới, tai nhận ngay là "họ hàng".
Mô tiến rất hữu ích khi viết đoạn chuyển hoặc đoạn đi lên cao trào: hát một câu, rồi hát lại cao hơn một bậc, rồi cao hơn nữa. Chỉ cần nhớ đừng quá ba lần, lần thứ tư người nghe đã đoán được và sẽ chán.
Biến tấu: giữ lõi, thay áo
Biến tấu là trình bày lại một giai điệu với thay đổi, sao cho người nghe vẫn nhận ra bản gốc. Mười hai biến tấu của Mozart trên bài "Ah! vous dirai-je, maman" (K. 265, thường xếp vào khoảng 1781–1782) là bài học mẫu: cùng một giai điệu "Twinkle", Mozart lần lượt rải nó thành chuỗi nốt nhanh, chuyển nó xuống tay trái, đổi sang giọng thứ, đổi nhịp, tô thêm nốt hoa mỹ.
| Cách biến tấu | Làm gì | Hiệu quả |
|---|---|---|
| Tô điểm | Thêm nốt lướt, nốt thêu, láy quanh giai điệu gốc | Giàu, hoa mỹ hơn |
| Đổi tiết tấu | Giữ nốt, đổi dài ngắn (đều thành chấm dôi, thêm nghỉ) | Đổi tính cách, ví dụ từ ru thành nhảy |
| Đổi giọng | Trưởng sang thứ hoặc ngược lại | Đổi màu cảm xúc |
| Đổi hoà âm | Giữ giai điệu, thay hợp âm bên dưới | Nghe quen mà lạ |
| Rút gọn | Bỏ bớt nốt, chỉ giữ nốt chính | Thưa, mộc, hợp đoạn kết |
| Đổi âm vực | Hát hoặc chơi cao hơn, thấp hơn một quãng 8 | Đổi độ sáng, độ ấm |
Biến tấu tự nhiên trong dân ca Việt
Dân ca Việt có một kiểu biến tấu rất riêng, sinh ra từ thanh điệu. Khi một điệu lý hay điệu hò được hát nhiều lời khác nhau, nghệ nhân phải uốn giai điệu cho hợp dấu của từng chữ: chữ dấu sắc được đẩy lên, chữ dấu huyền được hạ xuống, thêm luyến láy. Nên lời một và lời hai của cùng một điệu thường không giống nhau từng nốt. Người viết bài hát tiếng Việt có thể học cách này: ở phiên khúc thứ hai, cho phép giai điệu xê dịch vài nốt để lời mới hát xuôi, miễn là giữ được dáng và nốt kết.
Liều lượng: lặp bao nhiêu là vừa
Không có con số chuẩn, nhưng có vài cách kiểm tra:
- Đếm số câu khác nhau. Nhiều bài hát phổ biến chỉ có ba đến năm câu nhạc thật sự khác nhau, phần còn lại là nhắc lại và biến đổi. Nếu bài của bạn có mười câu không câu nào giống câu nào, người nghe sẽ khó nhớ.
- Đếm số lần nhắc y nguyên liền nhau. Quá ba lần liền mà không đổi gì (kể cả lời, hoà âm, cách hát) thì dễ nhàm.
- Đổi một thứ mỗi lần. Lần nhắc sau đổi lời, hoặc đổi hợp âm, hoặc thêm một nốt tô, hoặc cho điệp khúc cuối lên tông. Người nghe cảm thấy bài đang tiến lên, dù giai điệu chính vẫn vậy.
Bài tập: một câu nhạc, bốn cách dùng lại
- Viết một câu bốn ô nhịp, tự đặt. Ví dụ: Son – Mi – Son – La – Son – Mi – Rê – Đô.
- Nhắc lại: hát lại y nguyên với lời khác.
- Mô tiến: viết lại câu đó cao hơn một bậc, sửa nốt cuối để không lạc giọng.
- Biến tấu tiết tấu: biến bốn nốt đầu thành chấm dôi – móc (dài – ngắn), nghe tươi hơn.
- Biến tấu giọng: chuyển cả câu sang La thứ (hạ các nốt tương ứng), nghe màu khác.
- Xếp chúng thành một bài ngắn: gốc – nhắc lại – mô tiến – gốc. Bạn vừa có một khuôn A A' B A.
Nếu có hai người, thử hát câu gốc theo lối vòng: người thứ hai vào sau một ô nhịp. Chỗ nào nghe chỏi là chỗ hai bè rơi vào hai hợp âm khác nhau, đó cũng là bài học về mô phỏng.
Học thêm từ đâu
Nghe trọn mười hai biến tấu K. 265 của Mozart và ghi lại mỗi biến tấu đổi cái gì. Nghe các bài hát vòng thiếu nhi và thử hát vòng trong nhà. Với dân ca, so hai lời của cùng một điệu lý trong các tuyển tập dân ca có ký âm: chỗ nốt khác nhau gần như luôn trùng với chỗ dấu thanh khác nhau. Đó là bài học về biến tấu mà sách nhạc lý phương Tây không dạy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bài hát dễ nhớ thường lặp lại nhiều?
Vì nghe nhạc không thể dừng lại đọc lại như đọc chữ. Lặp lại cho người nghe cơ hội nhận ra, đoán trước và hát theo. Hầu hết bài hát phổ biến chỉ có vài câu nhạc thật sự khác nhau, còn lại là nhắc lại và biến đổi.
Mô phỏng trong âm nhạc là gì?
Mô phỏng là khi một bè lặp lại giai điệu vừa xuất hiện ở bè khác, có thể ở cao độ khác hoặc vào chậm hơn. Dạng chặt nhất là canon, như các bài hát vòng. Khi lặp lại trong chính một giai điệu nhưng dời cao độ, ta gọi là mô tiến.
Biến tấu khác nhắc lại thế nào?
Nhắc lại là giữ nguyên, biến tấu là thay đổi một phần như tiết tấu, giọng, hoà âm hay nốt tô điểm mà vẫn giữ được lõi để người nghe nhận ra. Mười hai biến tấu của Mozart trên giai điệu "Twinkle" là ví dụ kinh điển.
Nhắc lại bao nhiêu lần thì thành nhàm?
Không có con số cố định, nhưng nhắc y nguyên quá ba lần liền mà không đổi gì thường gây chán. Cách an toàn là mỗi lần nhắc đổi một yếu tố, như lời, hợp âm hay cách hát. Khuôn "hai lần rồi rẽ" cũng rất hiệu quả.
Hát lời hai của dân ca có phải giữ nguyên nốt không?
Thường là không. Vì tiếng Việt có thanh điệu, nghệ nhân uốn giai điệu theo dấu của từng chữ, nên lời hai thường lệch vài nốt so với lời một. Đây là một dạng biến tấu tự nhiên của dân ca.