Gam trưởng là chuỗi bảy nốt đi lên theo công thức cung – cung – nửa cung – cung – cung – cung – nửa cung, rồi trở về nốt chủ ở quãng tám trên. Ví dụ gốc là gam Đô trưởng, chỉ dùng phím trắng: Đô Rê Mi Fa Son La Si Đô. Áp đúng công thức này từ bất kỳ nốt nào, bạn sẽ dựng được gam trưởng của nốt đó, và mỗi gam trưởng sẽ cần một số dấu thăng hoặc giáng nhất định.
Công thức nhìn trên gam Đô trưởng
| Bậc | Nốt | Khoảng cách tới nốt kế | Tên gọi bậc |
|---|---|---|---|
| I | Đô | 1 cung | Âm chủ |
| II | Rê | 1 cung | |
| III | Mi | Nửa cung | |
| IV | Fa | 1 cung | Hạ át |
| V | Son | 1 cung | Át |
| VI | La | 1 cung | |
| VII | Si | Nửa cung (lên Đô) | Cảm âm (âm dẫn) |
Hai chỗ nửa cung nằm giữa bậc III–IV và bậc VII–I. Đây là "dấu vân tay" của gam trưởng. Ở gam Đô trưởng, chúng trùng đúng với hai khe hẹp Mi–Fa và Si–Đô trên hàng phím trắng, nên gam này không cần dấu hoá nào.
Một cách nhớ khác: gam trưởng gồm hai cụm bốn nốt giống hệt nhau, mỗi cụm có dạng cung – cung – nửa cung, nối với nhau bằng một cung. Đô Rê Mi Fa là cụm thứ nhất, Son La Si Đô là cụm thứ hai, và Fa–Son là cung nối ở giữa.
Dựng gam trưởng từ nốt khác
Son trưởng: cần một dấu thăng
Bắt đầu từ Son, đi theo công thức:
- Son lên một cung: La.
- La lên một cung: Si.
- Si lên nửa cung: Đô.
- Đô lên một cung: Rê.
- Rê lên một cung: Mi.
- Mi lên một cung: phải là Fa thăng, vì Mi–Fa chỉ có nửa cung.
- Fa thăng lên nửa cung: Son.
Kết quả: Son La Si Đô Rê Mi Fa♯ Son. Gam Son trưởng có một dấu thăng là Fa thăng.
Fa trưởng: cần một dấu giáng
Từ Fa: lên một cung là Son, lên một cung là La, rồi cần nửa cung. La lên Si là một cung, quá xa, nên nốt bậc IV phải là Si giáng. Tiếp theo: Đô, Rê, Mi, Fa. Gam Fa trưởng: Fa Son La Si♭ Đô Rê Mi Fa, một dấu giáng.
Rê trưởng: hai dấu thăng
Áp công thức từ Rê sẽ ra Rê Mi Fa♯ Son La Si Đô♯ Rê. Hai dấu thăng: Fa thăng và Đô thăng.
Quy tắc khi dựng: mỗi tên chữ cái chỉ xuất hiện một lần. Gam Rê trưởng có Fa thăng chứ không phải Son giáng, vì tên Son đã có sẵn ở bậc IV.
Bảng các gam trưởng thường dùng
| Gam trưởng | Các nốt | Dấu hoá |
|---|---|---|
| Đô trưởng (C) | Đô Rê Mi Fa Son La Si | Không |
| Son trưởng (G) | Son La Si Đô Rê Mi Fa♯ | 1 thăng |
| Rê trưởng (D) | Rê Mi Fa♯ Son La Si Đô♯ | 2 thăng |
| La trưởng (A) | La Si Đô♯ Rê Mi Fa♯ Son♯ | 3 thăng |
| Mi trưởng (E) | Mi Fa♯ Son♯ La Si Đô♯ Rê♯ | 4 thăng |
| Fa trưởng (F) | Fa Son La Si♭ Đô Rê Mi | 1 giáng |
| Si giáng trưởng (B♭) | Si♭ Đô Rê Mi♭ Fa Son La | 2 giáng |
| Mi giáng trưởng (E♭) | Mi♭ Fa Son La♭ Si♭ Đô Rê | 3 giáng |
Đây là những giọng hay gặp nhất trong sách đệm hát và bài tập cho người mới. Guitar thuận các giọng có dấu thăng (Son, Rê, La, Mi trưởng) vì dây buông của đàn trùng nhiều nốt trong các gam này; kèn đồng và một số nhạc cụ hơi lại thuận các giọng có dấu giáng.
Vai trò của từng bậc: vì sao gam trưởng nghe "về nhà"
Bảy nốt trong gam không ngang hàng nhau. Bậc I là nơi giai điệu muốn dừng; kết thúc ở đó nghe trọn vẹn. Bậc V là nốt mạnh thứ hai, thường đứng ở cuối câu hỏi, chờ được trả lời. Bậc VII nằm sát dưới bậc I chỉ nửa cung nên có lực kéo rất mạnh lên âm chủ; người ta gọi nó là cảm âm hay âm dẫn.
Thử hát chậm Đô Rê Mi Fa Son La Si rồi dừng lại, không hát Đô cuối. Hầu hết người nghe nhạc phương Tây sẽ thấy "thiếu", muốn có Đô. Cảm giác đó chính là lực hút của cảm âm.
Ví dụ từ nhạc đã hết bảo hộ
Giai điệu "Ode an die Freude" trong chương cuối Giao hưởng số 9 của Beethoven gần như chỉ đi bậc liền trong gam trưởng: ở giọng Đô trưởng, câu đầu là Mi Mi Fa Son, Son Fa Mi Rê, Đô Đô Rê Mi, Mi Rê Rê. Câu này kết lửng ở bậc II, nghe chưa xong; câu sau lặp lại gần như y hệt nhưng kết về Đô. Đó là cách gam trưởng tạo ra cảm giác hỏi và đáp chỉ bằng chỗ dừng.
Gam trưởng trên các nhạc cụ
- Đàn phím: tập gam bằng thế ngón chuẩn (với Đô trưởng tay phải: 1-2-3, luồn ngón cái, 1-2-3-4-5) để tay không bị hụt.
- Guitar: có thế bấm gam trưởng trên hai dây hoặc ba dây, dời lên xuống cần đàn là ra gam khác mà không phải học lại hình.
- Sáo trúc: sáo được làm theo một giọng cố định; bấm lần lượt các lỗ thường ra gam ngũ cung hoặc gam bảy nốt tuỳ cách khoét lỗ. Người học sáo nên hỏi thầy sáo của mình theo hệ nào.
- Đàn tranh: dây buông lên theo ngũ cung, thiếu bậc IV và VII của gam trưởng; muốn có đủ bảy nốt phải nhấn hoặc lên lại dây.
Bài tập dựng và nghe gam trưởng
- Viết công thức "C C N C C C N" lên giấy. Chọn một nốt, dựng gam trên giấy trước, rồi kiểm tra bằng đàn.
- Dựng lần lượt các gam theo bảng trên. Mỗi lần xong, đếm số dấu hoá và so với bảng.
- Hát gam trưởng lên rồi xuống chậm. Dừng ở bậc VII, cảm nhận lực kéo; dừng ở bậc V, cảm nhận độ "lửng".
- Thử tự đặt một câu nhạc bốn ô chỉ dùng nốt trong gam Son trưởng và kết ở Son. Không cần hay, chỉ cần kết nghe "về nhà".
Mẹo kiểm tra nhanh một gam vừa dựng
Dựng xong một gam trưởng, có ba phép thử nhanh. Một: đủ bảy tên chữ cái, không tên nào lặp, không tên nào thiếu. Hai: chỉ dùng toàn dấu thăng hoặc toàn dấu giáng, không bao giờ lẫn cả hai trong cùng một gam trưởng. Ba: khoảng cách từ bậc VII lên bậc I phải đúng nửa cung. Gam nào trượt một trong ba phép thử là đã đếm sai ở đâu đó, thường là chỗ Mi–Fa hoặc Si–Đô.
Góc nhìn hôm nay: gam trưởng là mốc, không phải trung tâm vũ trụ
Gam trưởng là mốc chuẩn của nhạc lý phương Tây, và các khái niệm như giọng, hợp âm, vòng quãng năm đều được giải thích từ nó. Nhưng nó không phải gam "tự nhiên" duy nhất. Dân ca Việt đa phần xây trên thang âm năm nốt; nhạc blues, nhạc Ả Rập, nhạc Ấn Độ đều có hệ riêng. Người học sáng tác nên nắm gam trưởng thật chắc để có thước đo, rồi mới dễ hiểu vì sao một câu ngũ cung hay một câu blues nghe khác nó.
Câu hỏi thường gặp
Công thức gam trưởng là gì?
Cung – cung – nửa cung – cung – cung – cung – nửa cung. Áp từ bất kỳ nốt nào cũng ra gam trưởng của nốt đó.
Gam Đô trưởng có mấy dấu thăng giáng?
Không có dấu nào. Gam Đô trưởng chỉ gồm bảy phím trắng Đô Rê Mi Fa Son La Si, vì hai chỗ nửa cung Mi–Fa và Si–Đô đã khớp đúng công thức.
Gam Son trưởng có nốt nào thăng?
Gam Son trưởng có một dấu thăng là Fa thăng: Son La Si Đô Rê Mi Fa♯ Son.
Bậc I, IV, V trong gam trưởng là gì?
Bậc I là âm chủ, nốt mà giai điệu muốn dừng. Bậc IV là hạ át, bậc V là át. Ba bậc này cũng là gốc của ba hợp âm chính dùng để đệm rất nhiều bài hát.
Vì sao một gam không có hai nốt cùng tên chữ cái?
Vì mỗi bậc của gam phải mang một tên chữ riêng để việc đếm quãng và dựng hợp âm nhất quán. Do đó gam Fa trưởng dùng Si giáng chứ không dùng La thăng.