Đàn tranh thường được lên dây theo thang năm âm (ngũ cung) lặp lại qua các quãng tám: trên đàn 16 dây, năm nốt nối tiếp nhau rồi lặp lại, nên dây 1, 6, 11, 16 cùng tên nốt, cách nhau đúng một quãng tám. Cách chỉnh chuẩn nhất cho người mới là dùng máy chỉnh dây để đưa một dây gốc về đúng cao độ, rồi lần lượt chỉnh các dây còn lại, sau cùng kiểm tra lại bằng tai qua các cặp quãng tám. Chọn năm nốt nào thì tuỳ bài và tuỳ thầy — không có một hệ dây đúng duy nhất.
Vì sao đàn tranh chỉ cần năm nốt cho mỗi quãng tám
Piano có mười hai phím trong một quãng tám. Đàn tranh truyền thống thì không: mỗi quãng tám chỉ có năm dây, đúng bằng năm âm của thang ngũ cung — thang âm làm nền cho phần lớn dân ca và nhạc cổ truyền Việt. Những nốt còn thiếu không mất đi, mà được lấy ra bằng cách nhấn: tay trái ấn phần dây bên trái con nhạn cho dây căng thêm, cao độ đi lên nửa cung hoặc một cung.
Nhờ thế cây đàn gọn, dây thưa đủ cho ngón tay phải đi lại thoải mái, còn tay trái vừa bù nốt thiếu vừa tạo nét luyến láy. Hiểu điều này sẽ thấy lên dây đàn tranh thực chất là chọn "năm nốt chính" cho bài sắp đàn.
Những hệ dây hay gặp
Bảng dưới liệt kê vài cách lên dây phổ biến trong sách dạy và lớp học. Tên nốt viết theo Đô Rê Mi; việc đối chiếu sang hò xự xang xê cống có nhiều hệ quy đổi khác nhau, ở đây dùng quy ước hò = Đô cho dễ theo dõi, không phải quy ước duy nhất.
| Hệ dây | Năm nốt mỗi quãng tám | Hay dùng cho |
|---|---|---|
| Ngũ cung trưởng | Đô – Rê – Mi – Son – La | Nhiều bài dân ca, nhạc nhẹ, đàn chung với piano, guitar |
| Hệ dây theo hơi Bắc (quy ước hò = Đô) | Đô – Rê – Fa – Son – La (hò – xự – xang – xê – cống) | Bài bản điệu Bắc, nhiều bài tập cổ truyền cơ bản |
| Ngũ cung trưởng dời giọng | Rê – Mi – Fa thăng – La – Si, hoặc Son – La – Si – Rê – Mi | Khi cần đàn cùng ca sĩ hoặc nhạc cụ khác ở giọng khác |
| Hệ dây cho hơi Nam, hơi Oán | Tuỳ thầy: có người giữ hệ Bắc và nhấn ra nốt non, già; có người chỉnh lại vài dây | Bài bản điệu Nam; cao độ lệch khỏi hệ mười hai nửa cung đều nên chỉnh bằng tai theo thầy |
Với người mới, hệ ngũ cung trưởng hoặc hệ dây Bắc đều là điểm khởi đầu tốt. Sách nào cũng in bảng lên dây ở những trang đầu; cứ theo đúng sách mình đang dùng, đừng trộn hai sách một lúc.
Đánh số dây và cái mẹo "năm dây một vòng"
Dây đàn thường được đánh số từ dây trầm nhất (dây 1) tới dây bổng nhất. Trên đàn 16 dây lên ngũ cung, cứ đi lên năm dây là về lại cùng tên nốt ở quãng tám trên. Ví dụ lên hệ Đô – Rê – Mi – Son – La bắt đầu từ Đô:
- Dây 1, 6, 11, 16: Đô (bốn quãng tám khác nhau)
- Dây 2, 7, 12: Rê
- Dây 3, 8, 13: Mi
- Dây 4, 9, 14: Son
- Dây 5, 10, 15: La
Mười lăm dây là ba vòng trọn năm nốt, dây thứ mười sáu khép lại bằng nốt gốc. Cái mẹo này giúp kiểm tra rất nhanh: gảy dây 1 rồi dây 6, nếu nghe "hoà" như một nốt ở hai độ cao là đúng; nếu nghe gợn, rung rung như hai tiếng đánh nhau là một trong hai dây lệch. Cao độ bắt đầu từ đâu (dây 1 là Đô ở quãng tám nào) tuỳ cỡ đàn và tuỳ sách, nên luôn xem bảng lên dây của sách.
Các bước lên dây bằng máy chỉnh
- Đặt máy chỉnh: chọn chế độ nhạc cụ tự do (chromatic), cao độ chuẩn La = 440 Hz trừ khi nhóm đàn chung yêu cầu khác.
- Chọn dây gốc: thường là một dây ở giữa đàn, dây ít bị giãn và dễ nghe. Gảy nhẹ, đọc máy.
- Vặn trục từ thấp lên: nếu dây đang cao hơn nốt cần, nới dây xuống thấp hơn một chút rồi mới vặn lên tới đúng. Dây được kéo lên tới đích thì giữ cao độ ổn hơn dây được thả xuống.
- Chỉnh tinh bằng con nhạn khi cần: đẩy nhạn về phía làm phần dây gảy ngắn lại thì tiếng cao lên, về phía ngược lại thì thấp xuống. Chỉ dịch từng chút, và để ý giữ hàng nhạn đều đặn.
- Đi hết lượt rồi kiểm tra lại từ đầu: khi kéo căng dây này, mặt đàn chịu thêm lực, dây khác có thể tụt nhẹ. Thường phải đi hai lượt mới ổn.
- Kiểm tra bằng tai: gảy các cặp quãng tám (1–6, 6–11, 11–16…) và vài hợp âm ngũ cung quen thuộc. Tai là trọng tài cuối cùng.
Con nhạn: không chỉ để đỡ dây
Hàng con nhạn kê chéo trên mặt đàn tạo thành hình như đàn chim nhạn bay, nên mới có tên ấy. Mỗi con nhạn chia dây thành hai phần: phần tay phải gảy và phần tay trái nhấn. Vị trí con nhạn quyết định chiều dài phần dây rung, tức là cao độ, và cũng ảnh hưởng đến độ dễ nhấn: phần dây bên tay trái dài hay ngắn làm thay đổi lực cần để nhấn lên một cung.
Người mới hay mắc hai lỗi. Một là kê nhạn lệch hàng sau khi lau đàn, làm cả dãy nghe "méo". Hai là dùng nhạn để chỉnh những chênh lệch quá lớn, khiến nhạn dồn sát vào nhau hoặc chạy ra khỏi đường chéo. Khi lệch nhiều, hãy vặn trục; nhạn chỉ để chỉnh phần nhỏ cuối cùng hoặc khi chuyển hệ dây có chủ ý.
Lên dây bằng tai khi không có máy
Máy chỉnh tiện nhưng tai mới là thứ phải luyện. Có thể tập dần theo cách sau: lấy một dây chuẩn từ máy hoặc từ một nhạc cụ đã đúng, rồi chỉnh dây cách quãng tám cho tới khi tiếng gợn biến mất. Sau đó chỉnh các quãng năm (Đô – Son, Rê – La) và quãng bốn (Son – Đô trên), vì những quãng này nghe "trong" rất rõ khi đúng và gợn rất rõ khi lệch.
Với các hơi cổ truyền có nốt non, nốt già, máy chỉnh chỉ cho biết dây đang lệch bao nhiêu so với nốt piano gần nhất — không cho biết lệch thế đã "đúng hơi" chưa. Phần này phải học theo tai thầy, nghe nhiều bản ghi của nghệ sĩ, và chấp nhận rằng mỗi dòng truyền dạy có cách hiểu riêng.
Bao lâu lên dây một lần, dây đứt thì sao
Đàn tranh dùng dây kim loại, dây giãn nở theo nhiệt độ và độ ẩm, nên cần kiểm tra trước mỗi buổi tập. Đàn mới thay dây còn tụt nhiều trong vài ngày đầu, cứ kéo lên lại cho tới khi dây "ăn" ổn định. Khi chuyển đàn từ phòng máy lạnh ra chỗ nóng, để đàn nghỉ một lúc rồi hãy lên dây.
Dây đứt thường ở dây mảnh phía bổng hoặc khi vặn quá tay. Nên giữ sẵn vài dây dự phòng đúng cỡ, ghi rõ dây nào thay cho số dây nào. Khi vặn dây mới, kéo lên từ từ và dừng khi gần tới nốt để dây kịp giãn.
Câu hỏi thường gặp
Đàn tranh 16 dây lên dây như thế nào?
Thường lên theo năm nốt ngũ cung lặp lại, ví dụ Đô – Rê – Mi – Son – La hoặc Đô – Rê – Fa – Son – La. Ba vòng năm nốt chiếm 15 dây, dây 16 lặp lại nốt gốc. Quãng tám bắt đầu và hệ dây cụ thể tuỳ sách, tuỳ thầy.
Lên dây đàn tranh bằng ứng dụng điện thoại được không?
Được, miễn ứng dụng ở chế độ chromatic, hiển thị tên nốt và độ lệch. Nên lên ở chỗ yên tĩnh và gảy từng dây một cho máy bắt đúng. Với các nốt non, già của hơi cổ truyền, máy chỉ dùng tham khảo, tai và thầy mới quyết định.
Vì sao lên dây xong một lúc lại lệch?
Dây kim loại giãn theo nhiệt độ, độ ẩm và lực căng; dây mới thay còn giãn thêm nhiều ngày. Ngoài ra kéo căng dây này có thể làm dây khác tụt nhẹ. Nên đi hai lượt khi lên dây và kiểm tra lại trước mỗi buổi tập.
Dịch con nhạn có làm hỏng đàn không?
Dịch nhẹ để chỉnh cao độ là việc bình thường. Chỉ cần giữ con nhạn đứng thẳng, không để đổ khi dây đang căng, và không dồn nhạn ra khỏi hàng. Lệch nhiều thì nên vặn trục thay vì đẩy nhạn đi xa.
Hò xự xang xê cống tương ứng Đô Rê Mi nào trên đàn tranh?
Có nhiều hệ quy đổi: có tài liệu lấy hò = Đô, có tài liệu lấy hò = Son hoặc Rê, tuỳ dây kép và cách lên dây. Với quy ước hò = Đô thì hò – xự – xang – xê – cống gần với Đô – Rê – Fa – Son – La. Khi đọc sách nào, hãy xem sách đó dùng hệ nào.