Tư thế đúng khi đàn tranh là ngồi thẳng lưng, vai thả lỏng, đàn đặt ngang trước mặt sao cho hai cẳng tay gần song song với mặt đàn; tay phải đặt ở phần dây giữa con nhạn và đầu đàn để gảy, tay trái đặt bên kia con nhạn để nhấn. Móng gảy đeo ở ngón cái, trỏ và giữa tay phải, vừa khít đầu ngón, phần mũi móng hướng xuống mặt dây. Khi gảy, lực đến từ khớp ngón tay, cổ tay mềm, móng đi xiên qua dây chứ không hất thẳng lên.
Ba cách đặt đàn: chiếu, bàn và giá
Ngày trước người đàn tranh thường ngồi xếp bằng trên chiếu hoặc phản, đặt đàn trên đùi hay trên mặt phản thấp. Ngày nay ở lớp học và sân khấu, phổ biến hơn là ngồi ghế, đặt đàn trên giá đỡ hoặc mặt bàn. Không cách nào "chuẩn" hơn cách nào; điều cần giữ là tương quan giữa người và đàn.
| Cách ngồi | Điểm mạnh | Cần để ý |
|---|---|---|
| Ngồi chiếu, đàn trên chiếu hoặc kê thấp | Gần với lối chơi truyền thống, không cần dụng cụ | Lưng dễ còng; nên kê gối mỏng dưới mông để hông cao hơn đầu gối |
| Ngồi ghế, đàn trên bàn | Tiện ở nhà, dễ điều chỉnh | Bàn thường cao quá tầm, khiến vai nhô lên; có thể phải nâng ghế |
| Ngồi ghế, đàn trên giá đỡ | Chỉnh được độ cao, ổn định khi biểu diễn | Giá phải vững, hai chân giá không chặn đầu gối |
Cách tự kiểm tra nhanh: đặt hai tay lên dây ở tư thế sẵn sàng, nhắm mắt vài giây. Nếu cảm thấy vai phải nhấc lên, khuỷu tay bị ép sát sườn hay cổ tay gập gắt, thì độ cao chưa hợp. Mặt đàn nên ở khoảng ngang hoặc thấp hơn khuỷu tay một chút.
Tư thế thân người
- Lưng: thẳng tự nhiên, không ưỡn, hơi nghiêng về phía trước từ hông chứ không gập ở cổ.
- Vai: thả xuống. Người mới căng thẳng thường kéo vai lên mà không biết; mỗi lần nghỉ giữa bài, cố ý thả vai một lần.
- Vị trí ngồi: thân người thường đối diện khoảng giữa phần dây tay phải gảy, hơi lệch về bên phải so với tâm cây đàn, để tay phải với tới cả dây trầm lẫn dây bổng mà tay trái vẫn tới được vùng nhấn.
- Mắt: nhìn xuống dây bằng mắt, không cúi cả đầu. Về lâu dài nên tập đàn mà ít phải nhìn dây.
- Chân: ngồi ghế thì hai bàn chân chạm sàn; ngồi chiếu thì đổi tư thế chân giữa các lượt tập để không tê.
Đeo móng gảy cho đúng
Móng đàn tranh thường làm bằng kim loại hoặc nhựa, ngày trước có loại bằng đồi mồi, sừng. Mỗi chiếc gồm phần mũi móng để chạm dây và phần vòng ôm đầu ngón. Người mới thường đeo ba móng: ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa tay phải. Một số người còn đeo thêm ngón áp út hoặc đeo móng tay trái khi chơi kỹ thuật nâng cao, nhưng chưa cần ở giai đoạn đầu.
Cách đeo
- Phần mũi móng nằm ở mặt trong đầu ngón (phía vân tay) và nhô ra quá đầu ngón một chút. Đó là cách đeo phổ biến; một số thầy có cách đeo khác nhau, nên theo thầy của mình.
- Vòng móng ôm quanh đốt đầu ngón, không trùm qua khớp. Trùm qua khớp sẽ làm ngón không gập được.
- Độ chặt vừa đủ để vẩy tay mạnh móng không tuột, nhưng sau năm phút đầu ngón không tê, không đổi màu.
- Móng kim loại chỉnh độ rộng bằng cách bóp nhẹ vòng; móng nhựa có cỡ, cần chọn đúng cỡ hoặc quấn thêm băng dính mỏng.
Với trẻ em, nên dùng móng cỡ nhỏ và tập ngắn. Móng lỏng văng ra giữa bài làm trẻ nản; móng chặt làm trẻ sợ đeo.
Hình dáng bàn tay phải
Bàn tay phải khum tròn như đang úp lên một quả cam nhỏ. Ngón cái hướng chéo về phía người đàn, các ngón còn lại cong tự nhiên. Ngón áp út hoặc ngón út có thể tựa nhẹ lên mặt đàn hay một dây ngoài để làm điểm tựa, tuỳ trường phái — có thầy dạy tựa, có thầy dạy để tay tự do. Điều chung là cổ tay không gập gắt, không để lòng bàn tay áp sát dây.
Vị trí gảy trên dây cũng ảnh hưởng tiếng đàn. Gảy gần cầu đàn (phía đầu đàn) thì tiếng sáng, gắt, ít ngân; gảy gần con nhạn hơn một chút thì tiếng tròn, ấm hơn. Người mới nên tìm một vùng ổn định, chừng một gang tay tính từ cầu đàn, rồi giữ vùng gảy ấy cho đều tiếng.
Động tác gảy cơ bản
Ngón cái
Ngón cái thường gảy hướng ra ngoài, tức là đẩy dây theo chiều rời khỏi người đàn hoặc về phía dây bổng, tuỳ cách mô tả của từng sách. Lực đến từ khớp gốc ngón cái. Sau khi gảy, mũi móng có thể dừng nhẹ trên dây kế tiếp — cách này giúp tiếng chắc và kiểm soát được.
Ngón trỏ và ngón giữa
Hai ngón này thường móc dây theo chiều ngược ngón cái, kéo dây về phía lòng bàn tay. Lực đến từ khớp giữa ngón và khớp gốc, không giật cả bàn tay. Ngón giữa hay được dùng cho dây xa ở vùng trầm hoặc khi cần đánh quãng tám cùng ngón cái.
Bài tập ba phút mỗi ngày
- Ngón cái gảy lần lượt từng dây từ dây 1 tới dây 16, rồi ngược lại. Nghe từng tiếng có bằng nhau không.
- Ngón trỏ làm lại như trên, rồi ngón giữa.
- Cái – trỏ luân phiên trên một dây, đếm đều trong đầu, không nhanh dần.
- Cái và giữa cùng gảy một lúc hai dây cách năm dây (một quãng tám), nghe hai tiếng nổ cùng lúc chứ không lệch.
Đặt tay trái chờ sẵn
Dù chưa học nhấn, tay trái vẫn nên đặt hờ trên phần dây bên trái con nhạn, cách nhạn khoảng một gang tay, các ngón chụm nhẹ. Thói quen này giúp sau này khi bắt đầu nhấn, tay đã ở đúng chỗ. Ngoài ra, tay trái đặt hờ còn có thể chặn tiếng ngân của dây khi cần dứt tiếng.
Giữ cơ thể khoẻ khi tập lâu
Đàn tranh ít gây chấn thương nặng, nhưng ngồi sai lâu ngày dễ mỏi cổ, vai, thắt lưng, và đeo móng chật có thể làm đau đầu ngón. Sau mỗi hai mươi lăm đến ba mươi phút, đứng dậy, xoay vai, duỗi cổ tay. Tháo móng khi nghỉ. Nếu đau cổ tay, tê ngón kéo dài nhiều ngày dù đã nghỉ, đó là lúc nên đi khám thay vì cố tập tiếp.
Một mẹo nhỏ của nhiều người tự học: đặt điện thoại quay chính mình từ phía bên cạnh trong năm phút. Xem lại, thường sẽ thấy ngay vai nhô, lưng còng hay cổ tay gập — những thứ khi đang đàn không tự nhận ra.
Câu hỏi thường gặp
Đàn tranh ngồi bên nào của đàn?
Người đàn ngồi ở cạnh dài của cây đàn, đàn nằm ngang trước mặt. Tay phải ở phần dây giữa con nhạn và đầu đàn để gảy, tay trái ở phần dây bên kia con nhạn để nhấn. Thân người thường lệch nhẹ về phía tay phải.
Đeo móng đàn tranh ở những ngón nào?
Thông thường đeo ba móng ở ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa tay phải. Một số người chơi nâng cao đeo thêm ngón áp út hoặc móng tay trái. Người mới chỉ cần ba móng.
Móng đàn tranh đeo mặt nào?
Cách phổ biến là để mũi móng nằm ở mặt trong đầu ngón, phía vân tay, và nhô ra quá đầu ngón một chút. Một số thầy dạy cách đeo khác; nên theo đúng hướng dẫn của thầy hoặc sách mình học để động tác gảy nhất quán.
Gảy đàn tranh bị rè tiếng là do đâu?
Thường do móng chạm sượt dây bên cạnh, gảy quá gần cầu đàn, dây chưa lên đủ căng, hoặc con nhạn đứng không vững. Kiểm tra góc gảy, vị trí gảy và con nhạn của dây đó trước.
Ngồi chiếu hay ngồi ghế đàn tranh tốt hơn?
Cả hai đều được. Quan trọng là lưng thẳng, vai thả lỏng và mặt đàn ở khoảng ngang hoặc thấp hơn khuỷu tay một chút. Người hay mỏi lưng thường thấy ngồi ghế với giá đỡ dễ chịu hơn.