Soạn NhạcWiki
Tìm
Học đàn tranh

Tay trái đàn tranh: nhấn, rung, vỗ, luyến làm nên hơi đàn

Tay trái đàn tranh ấn dây bên trái con nhạn để nâng cao độ: nhấn lấy nốt thiếu, rung cho tiếng ngân sống, vỗ tạo nét nảy, luyến nối hai nốt như giọng hát dân ca.

Tay trái đàn tranh: nhấn, rung, vỗ, luyến làm nên hơi đàn

Tay trái đàn tranh làm bốn việc chính thường gọi là nhấn, rung, vỗ và luyến: nhấn là ấn phần dây bên trái con nhạn để nâng cao độ lên nửa cung, một cung hay hơn; rung là ấn – thả nhịp nhàng cho tiếng đàn dao động; vỗ là ấn nhanh rồi thả ngay tạo một nét nảy; luyến là nối hai cao độ bằng cách nhấn hoặc thả trong khi tiếng còn ngân. Tay phải làm ra tiếng, còn tay trái làm ra "hơi" — cái chất uốn éo, mềm mại khiến người nghe nhận ra đàn tranh Việt.

Nguyên lý: căng dây thêm thì tiếng cao lên

Mỗi dây đàn tranh bị con nhạn chia làm hai phần. Phần bên phải là phần tay phải gảy, phần bên trái nối từ con nhạn tới đuôi đàn. Khi tay trái ấn xuống phần bên trái, dây bị kéo căng thêm, và phần dây đang rung bên phải cũng căng theo, nên cao độ tăng. Ấn sâu bao nhiêu thì cao lên bấy nhiêu — không có phím, không có vạch, chỉ có tai dẫn đường.

Từ đây suy ra hai điều thực tế. Thứ nhất, dây trầm (to, dài) cần ấn mạnh hơn dây bổng mới tăng cùng một khoảng. Thứ hai, vị trí con nhạn và độ dài phần dây bên trái làm thay đổi cảm giác nhấn; cùng một bài, đổi đàn khác có thể phải tập lại lực nhấn.

Bảng bốn kỹ thuật tay trái

Kỹ thuật (thường gọi)Động tácThời điểm so với tiếng gảyTác dụng
NhấnẤn dây giữ ở một độ sâu để được nốt cao hơnTrước khi gảy (nhấn sẵn) hoặc sau khi gảy (nhấn lên)Lấy nốt không có sẵn trên hệ dây; nối nốt mềm mại
RungẤn – thả liên tục, đều, biên độ nhỏSau khi gảy, trong lúc tiếng ngânLàm tiếng ngân sống động, có hồn
VỗẤn nhanh một cái rồi thả ngayNgay sau khi gảyTạo nét nảy, nét nấc ngắn
LuyếnNhấn lên hoặc thả xuống từ từ trong lúc tiếng ngânSau khi gảyNối hai cao độ không đứt, như giọng hát luyến

Ngoài ra còn những kỹ thuật như chặn tiếng (ấn hờ để dây tắt), nhấn rồi gảy rồi thả (nghe như nốt đi xuống)… Tên gọi và ký hiệu có thể khác nhau tuỳ sách; một số tài liệu tách "nhấn nhá", "nhấn luyến" thành mục riêng.

Nhấn: nửa cung và một cung

Tư thế tay

Dùng hai hoặc ba ngón (trỏ, giữa, áp út) chụm lại, đặt đầu ngón lên dây ở khoảng cách chừng một gang tay bên trái con nhạn. Lực không chỉ từ ngón mà từ cả bàn tay, cổ tay, thậm chí sức nặng của cánh tay thả xuống. Ngón duỗi thẳng ấn bằng sức riêng của ngón sẽ chóng mỏi và khó giữ cao độ ổn định.

Bài tập kiểm tra bằng tai

  1. Trên hệ dây Đô – Rê – Mi – Son – La, gảy dây Mi rồi gảy dây Son kế bên. Khoảng cách giữa chúng là một cung rưỡi.
  2. Nhấn dây Mi nửa cung để được Fa. Gảy, nghe, rồi so với Fa trên piano hoặc máy chỉnh.
  3. Nhấn dây La một cung để được Si. Đây là cách lấy hai nốt Fa và Si — hai nốt không có sẵn trong hệ ngũ cung này.
  4. Nhấn dây Mi một cung rưỡi cho bằng dây Son kế bên, rồi gảy hai dây lần lượt: nếu giống nhau là nhấn đúng.

Bước 4 là bài tập rất tốt vì có "đáp án" ngay trên đàn. Ban đầu sẽ nhấn thiếu (non) nhiều hơn là nhấn quá. Ghi âm lại và nghe kỹ hai tiếng có trùng nhau hay chênh.

Rung: cho tiếng ngân có hơi thở

Rung là ấn – thả đều đặn sau khi gảy. Có rung hẹp (biên độ nhỏ, nhanh) và rung rộng (biên độ lớn hơn, chậm); mỗi loại hợp với một tính chất câu nhạc. Trong nhiều bài điệu Nam, rung rộng và chậm làm nốt nghe như đang thở than; trong nhiều bài điệu Bắc, rung thường gọn gàng hơn. Đây là mô tả xu hướng, không phải luật cứng.

Lỗi lớn nhất khi tập rung là rung lệch trục: cao độ đi lên rồi không trở về đúng nốt gốc, khiến cả câu nghe phô. Tập chậm: ấn lên một chút, thả về đúng gốc, kiểm tra bằng máy chỉnh; đếm đều từng nhịp ấn – thả rồi mới tăng tốc.

Vỗ và luyến

Vỗ là cú ấn rất nhanh rồi buông, nghe như tiếng đàn "nảy" lên một cái. Vỗ hay dùng ở những nốt ngắn cần tạo điểm nhấn hoặc ở những bài có không khí vui, lanh lảnh. Muốn vỗ gọn, tay trái phải chờ sẵn trên dây trước khi tay phải gảy, không phải đưa tay từ xa tới.

Luyến là đổi cao độ trong khi tiếng còn ngân: gảy một nốt rồi nhấn lên tới nốt kế, hoặc nhấn sẵn rồi gảy và thả xuống. Người nghe chỉ nghe một lần gảy mà hai nốt, nối với nhau bằng một đường trượt. Đây là kỹ thuật bắt chước giọng hát rất rõ: tiếng Việt có dấu thanh lên xuống, và người hát dân ca thường luyến chữ, nên đàn tranh luyến theo.

Lưu ý với luyến đi lên: tiếng đàn tranh tắt dần khá nhanh, nên phải nhấn lên khi tiếng còn đủ to. Nhấn quá muộn thì nốt đích gần như không còn nghe thấy.

Nốt non, nốt già: chỗ tay trái phải nghe bằng tai thầy

Trong nhạc cổ truyền, nhất là các hơi điệu Nam như hơi Oán, có những nốt được gọi là non (thấp hơn một chút) hoặc già (cao hơn một chút) so với nốt chuẩn. Những cao độ này lệch khỏi hệ mười hai nửa cung đều của piano, nên không thể chỉ dùng máy chỉnh để kiểm tra. Đàn tranh làm được nhờ chính tay trái: nhấn sâu hơn hay nông hơn một chút.

Lệch bao nhiêu là "đúng hơi" thì mỗi dòng truyền dạy hiểu một kiểu, và đây là phần nên học trực tiếp với thầy, nghe nhiều bản ghi của nghệ sĩ có uy tín. Người tự học nên tránh ép mọi nốt về đúng phím piano khi đàn bài cổ truyền, nhưng cũng đừng tự đặt độ lệch theo cảm hứng.

Khi đầu ngón tay trái đau

Dây đàn tranh là dây kim loại, ấn lâu sẽ đau đầu ngón và có thể hằn dây. Đó là phản ứng bình thường mấy tuần đầu; da sẽ dày lên dần. Cách tập đỡ đau: chia nhỏ, mỗi lượt năm phút nhấn rồi nghỉ, đổi ngón, dùng lực của bàn tay chứ không bấm bằng một đầu ngón. Nếu đau buốt, sưng, rộp hoặc tê kéo dài, dừng tập và đi khám.

Câu hỏi thường gặp

Nhấn đàn tranh là gì?

Nhấn là dùng tay trái ấn phần dây bên trái con nhạn để dây căng hơn, làm cao độ tăng lên nửa cung, một cung hoặc nhiều hơn. Nhấn giúp lấy những nốt không có sẵn trên hệ dây ngũ cung và tạo nét luyến láy đặc trưng.

Làm sao biết mình nhấn đàn tranh đúng nốt?

So với một dây khác có sẵn nốt đó, so với piano hoặc dùng máy chỉnh dây. Bài tập hay là nhấn một dây lên cho bằng dây kế bên rồi gảy lần lượt để nghe có trùng không. Ghi âm và nghe lại cũng giúp phát hiện nhấn non.

Rung và vỗ trong đàn tranh khác nhau thế nào?

Rung là ấn – thả liên tục, đều đặn trong lúc nốt ngân, làm tiếng đàn dao động mềm. Vỗ là một cú ấn nhanh rồi thả ngay, tạo nét nảy ngắn. Rung kéo dài theo nốt, vỗ chỉ xảy ra một lần.

Vì sao đàn tranh nhấn đau tay?

Dây đàn là kim loại và cần lực đáng kể để kéo căng, nhất là dây trầm. Mấy tuần đầu đau đầu ngón là bình thường. Dùng lực cả bàn tay, tập ngắn, nghỉ xen kẽ sẽ đỡ hơn; đau kéo dài hay sưng thì nên đi khám.

Nốt non và nốt già có đàn bằng máy chỉnh được không?

Máy chỉnh chỉ cho biết lệch bao nhiêu so với nốt piano gần nhất, không cho biết thế nào là đúng hơi. Nốt non, nốt già trong các hơi cổ truyền lệch khỏi hệ mười hai nửa cung đều và nên học bằng tai theo thầy, theo bản ghi nghệ sĩ.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store