Tay phải đàn tranh có bốn nhóm ngón cơ bản thường gọi là gảy, á, vuốt và vê. Gảy là đánh một dây cho ra một tiếng; á là gảy liền hai ba dây kề nhau thật nhanh thành một nét lướt ngắn; vuốt là lướt móng qua một loạt dây liên tiếp như một làn sóng tiếng; vê là gảy đi gảy lại rất nhanh trên một dây cho tiếng ngân liền, kéo dài. Tên gọi và cách thực hiện chi tiết có khác nhau giữa các thầy, các sách, nên khi học hãy đối chiếu với bảng ký hiệu của sách mình dùng.
Vì sao tay phải phải có nhiều kiểu ngón
Dây đàn tranh tắt tiếng khá nhanh so với đàn piano giữ pedal. Nếu chỉ gảy từng tiếng một, một câu nhạc chậm sẽ nghe rời rạc, lốm đốm. Các ngón á, vuốt, vê ra đời để giải quyết đúng chuyện ấy: lấp khoảng trống giữa các tiếng, tạo cảm giác ngân dài, tạo nét trang trí trước một nốt quan trọng. Nắm được bốn nhóm này là có đủ đồ nghề tay phải cho phần lớn bài dân ca và bài tập phổ thông.
Bảng tổng quan bốn nhóm ngón
| Ngón (thường gọi) | Làm gì | Ngón tay hay dùng | Nghe ra sao |
|---|---|---|---|
| Gảy (đánh đơn) | Đánh một dây một lần | Cái, trỏ hoặc giữa | Một tiếng rõ, có điểm đầu |
| Á | Gảy liền hai hoặc ba dây kề nhau rất nhanh, thường bằng ngón cái | Cái (có khi trỏ) | Một nét lướt ngắn dẫn vào nốt cuối |
| Vuốt | Lướt móng qua nhiều dây liên tiếp, đi lên hoặc đi xuống | Cái hoặc trỏ, giữa | Một dải tiếng chảy như nước |
| Vê | Gảy đi gảy lại nhanh và đều trên cùng một dây | Cái, hoặc phối hợp hai ngón | Một tiếng ngân dài liên tục, run nhẹ |
Ngoài bốn nhóm này còn những tên như móc (ngón trỏ, giữa kéo dây về phía lòng bàn tay), hất (đánh ngược chiều), đánh quãng tám, đánh chồng âm… Có sách xếp chúng thành ngón riêng, có sách coi là biến thể của gảy.
Ngón gảy: nền móng của mọi ngón khác
Đừng xem thường động tác đơn giản nhất. Tiếng gảy tốt có ba tiêu chí: tròn (không rè, không có tiếng "tách" của móng), đều (dây trầm và dây bổng to nhỏ cân nhau, trừ khi cố ý), và chủ động (biết mình đang gảy mạnh hay nhẹ). Bài tập hiệu quả là gảy một gam ngũ cung lên xuống, lần thứ nhất thật nhẹ, lần thứ hai vừa, lần thứ ba mạnh, rồi nghe xem độ to có thật sự khác nhau không.
Khi gảy luân phiên cái – trỏ trên các dây kề nhau, hãy để ý bàn tay không nảy lên xuống. Chỉ các ngón chuyển động, cổ tay giữ yên như một trục.
Ngón á: nét lướt ngắn trước nốt chính
Á thường được mô tả là ngón cái gảy liền hai hoặc ba dây kề nhau, đi theo một chiều, nhanh đến mức nghe như một nét trượt ngắn. Nốt cuối của nét á mới là nốt chính, được nhấn mạnh hơn; các nốt trước chỉ là "đà". Cách gọi á hai, á ba theo số dây được lướt qua cũng khá phổ biến.
Cách tập
- Đặt móng cái lên dây đầu, gảy chậm từng dây một trong ba dây kề nhau, để móng "rơi" từ dây này sang dây kia chứ không nhấc tay lên.
- Tăng tốc dần, nhưng giữ nốt cuối to và rõ hơn hai nốt đầu.
- Thử á ở nhiều vị trí trên đàn, cả vùng trầm lẫn vùng bổng, vì độ căng dây khác nhau làm cảm giác tay khác nhau.
Lỗi hay gặp là á thành ba tiếng rời nhau như ba nốt riêng. Nếu nghe được ba nốt rõ ràng bằng nhau thì đó là gảy ba nốt, chưa phải á.
Ngón vuốt: dải tiếng chảy
Vuốt là lướt móng qua một loạt dây liên tiếp. Vì đàn lên dây ngũ cung, vuốt qua bao nhiêu dây cũng ra những nốt hoà hợp với nhau, nên nghe rất mượt — đây là âm thanh mà nhiều người nghĩ đến đầu tiên khi nhắc tới đàn tranh. Vuốt đi lên (từ trầm sang bổng) và vuốt đi xuống tạo cảm giác khác nhau: đi lên như mở ra, đi xuống như khép lại.
Cách tập: chọn điểm bắt đầu và điểm kết thúc rõ ràng, chẳng hạn từ dây 6 đến dây 11 (đúng một quãng tám trên đàn lên ngũ cung). Đếm thầm thời gian của cả nét vuốt, sao cho tiếng cuối rơi đúng phách. Vuốt mà kết thúc lơ lửng, không biết dừng ở đâu, là vuốt cho có. Người mới cũng hay vuốt quá nhiều, bài nào cũng chêm vào, khiến tiếng đàn rối. Vuốt hay là vuốt đúng chỗ, thường ở đầu câu hoặc chuyển đoạn.
Ngón vê: làm cho tiếng đàn ngân dài
Vê là gảy nhanh, đều và liên tục trên một dây để tạo một âm kéo dài. Ngón cái có thể vê bằng cách đánh đi đánh lại hai chiều; một số người phối hợp hai ngón luân phiên. Vê là ngón cần thời gian tập nhiều nhất trong bốn nhóm, vì phải đều: tiếng vê mà lúc dày lúc thưa, lúc to lúc nhỏ nghe như run tay chứ không như ngân.
Lộ trình tập vê
- Tuần 1: đánh hai chiều chậm trên một dây, mỗi chiều một tiếng, đếm đều. Chú ý hai chiều to bằng nhau.
- Tuần 2–3: tăng tốc từng chút. Chỉ tăng khi tốc độ cũ đã đều hoàn toàn.
- Tuần 4 trở đi: vê một nốt dài rồi chuyển sang nốt khác mà không đứt tiếng; tập vê to dần, nhỏ dần.
Cổ tay mỏi là bình thường lúc đầu; cổ tay đau nhói hay đau kéo dài thì phải dừng, nghỉ vài ngày, và đi khám nếu không đỡ. Vê bằng sức căng cả cánh tay là sai cách — lực chủ yếu từ khớp ngón cái và cổ tay thả lỏng.
Ghép bốn ngón vào câu nhạc
Một câu nhạc dân ca ngắn có thể mở đầu bằng một nét vuốt dẫn vào nốt đầu, giữa câu dùng gảy đơn cho rõ lời, chỗ nốt quan trọng dùng á để nhấn, và nốt dài cuối câu dùng vê để giữ tiếng. Không có công thức cố định — mỗi thầy, mỗi bản ghi xử lý khác nhau. Bài tập hay cho người tự học là lấy một câu nhạc, đàn ba phiên bản: chỉ gảy đơn; thêm á ở nốt chính; thêm vê ở nốt cuối. Nghe lại ba bản sẽ thấy ngón tay phải làm thay đổi "tính cách" câu nhạc thế nào.
Ở giai đoạn đầu, cũng cần nhớ rằng tay phải chỉ là một nửa. Hơi đàn tranh, cái chất mà người nghe nhận ra ngay là đàn Việt, phần lớn nằm ở tay trái nhấn, rung, luyến. Tay phải đẹp mà tay trái im lặng thì tiếng đàn vẫn thiếu hồn.
Câu hỏi thường gặp
Ngón á trong đàn tranh là gì?
Á thường được hiểu là ngón cái gảy liền hai hoặc ba dây kề nhau rất nhanh theo một chiều, tạo một nét lướt ngắn dẫn vào nốt cuối là nốt chính. Tên gọi và cách làm chi tiết có thể khác một chút giữa các sách. Khác với gảy ba nốt rời, á nghe như một nét trượt liền.
Vê và vuốt khác nhau thế nào?
Vê là gảy đi gảy lại nhanh trên cùng một dây để kéo dài một nốt. Vuốt là lướt qua nhiều dây khác nhau liên tiếp để tạo một dải tiếng đi lên hoặc đi xuống. Vê giữ một cao độ, vuốt đi qua nhiều cao độ.
Tập ngón vê đàn tranh bao lâu thì đều?
Tuỳ người, nhưng thường cần vài tuần tập đều mỗi ngày mới có tiếng vê tương đối liền. Cách nhanh nhất là tập chậm cho đều trước rồi mới tăng tốc. Vê nhanh mà không đều thì nghe kém hơn vê chậm mà đều.
Ngón cái đàn tranh gảy chiều nào?
Cách dạy phổ biến là ngón cái đẩy dây theo chiều ngược với ngón trỏ, ngón giữa, và sau khi gảy có thể tựa nhẹ lên dây kế tiếp. Mô tả chiều "ra ngoài" hay "vào trong" khác nhau tuỳ sách, nên nhìn thầy làm mẫu là chắc nhất.
Đàn tranh dùng vuốt nhiều có hay không?
Vuốt đúng chỗ, như đầu câu hay lúc chuyển đoạn, làm tiếng đàn mềm và đẹp. Vuốt quá nhiều, chèn vào mọi chỗ, khiến bài nghe rối và mất câu nhạc chính. Người mới nên dùng vuốt tiết chế.