Dấu nhắc lại là cặp vạch kép có hai chấm, báo chơi lại đoạn nằm giữa chúng. Khung thay đổi (khung 1, khung 2) cho biết lần đầu chơi phần kết nào, lần sau nhảy sang phần kết nào. D.C. (Da Capo) nghĩa là quay về đầu bài; D.S. (Dal Segno) nghĩa là quay về chỗ có ký hiệu segno; Coda là đoạn kết riêng, đi tới bằng chỉ dẫn "al Coda" và ký hiệu hình vòng tròn có chữ thập. Những ký hiệu này giúp bản nhạc ngắn gọn: không cần chép lại những đoạn lặp y hệt.
Dấu nhắc lại: cặp "cửa" có hai chấm
Dấu nhắc lại gồm một vạch mảnh, một vạch đậm và hai chấm nằm ở hai khe giữa khuông. Hai chấm luôn hướng vào phía đoạn nhạc cần chơi lại.
- Dấu mở (chấm nằm bên phải vạch): đánh dấu điểm bắt đầu đoạn lặp.
- Dấu đóng (chấm nằm bên trái vạch): khi gặp lần đầu, quay về dấu mở và chơi lại.
- Nếu chỉ có dấu đóng mà không có dấu mở, quay về đầu bài.
Mặc định là chơi đoạn đó hai lần. Muốn lặp nhiều hơn, người chép nhạc ghi thêm chữ như "3 lần" hoặc "×3" phía trên dấu đóng. Lần thứ hai gặp dấu đóng thì đi thẳng, không quay lại nữa.
Khung thay đổi: cùng thân, khác đuôi
Nhiều đoạn nhạc lặp gần giống nhau, chỉ khác vài ô cuối. Khi đó dùng khung thay đổi (còn gọi khung lần 1, lần 2): một đường ngang có móc vuông, ghi số "1." và "2." phía trên các ô nhịp cuối.
- Lần đầu: chơi đến hết khung 1, gặp dấu đóng, quay lại dấu mở.
- Lần hai: chơi lại từ dấu mở, đến chỗ khung 1 thì bỏ qua khung 1, nhảy thẳng vào khung 2 và đi tiếp.
Đây là cách ghi rất hợp với bài hát: phiên khúc 1 và phiên khúc 2 có chung giai điệu nhưng câu cuối của lần 2 cần dẫn vào điệp khúc. Có thể có khung "1., 2." chung cho hai lần đầu và khung "3." cho lần cuối.
D.C., D.S., Fine và Coda
| Ký hiệu | Tiếng Ý | Nghĩa |
|---|---|---|
| D.C. | Da Capo | Quay lại từ đầu bài |
| D.S. | Dal Segno | Quay lại từ ký hiệu segno (chữ S cách điệu có gạch chéo và hai chấm) |
| Fine | Fine | Chỗ kết thúc bài, sau khi đã quay lại |
| al Fine | al Fine | Quay lại và chơi đến chữ Fine thì dừng |
| al Coda | al Coda | Quay lại, chơi đến ký hiệu Coda (hoặc chữ "To Coda") thì nhảy xuống đoạn Coda |
| Ký hiệu Coda | Coda (cái đuôi) | Vòng tròn có chữ thập, đánh dấu chỗ nhảy đi và đầu đoạn kết |
Bốn tổ hợp hay gặp
- D.C. al Fine: quay về đầu bài, chơi đến chữ Fine thì dừng.
- D.S. al Fine: quay về segno, chơi đến Fine thì dừng.
- D.C. al Coda: quay về đầu bài, chơi đến chỗ đánh dấu "To Coda" (hoặc ký hiệu Coda đầu tiên) thì nhảy xuống đoạn Coda ở cuối bản nhạc.
- D.S. al Coda: quay về segno, chơi đến "To Coda", nhảy xuống Coda.
Quy ước về dấu nhắc lại khi đã quay lại
Theo thói quen phổ biến, sau khi quay lại bằng D.C. hay D.S., người chơi không lặp lại các đoạn có dấu nhắc lại nữa, và chơi khung thay đổi cuối cùng. Muốn lặp lại, người soạn ghi rõ (ví dụ "con ripetizione" hoặc ghi chú bằng tiếng Việt). Đây là quy ước chứ không phải luật cứng; khi nhóm nhạc chơi cùng, nên thống nhất trước.
Đi thử một lộ trình
Giả sử một bản nhạc tự đặt có các đoạn đánh nhãn A, B, C, D theo thứ tự trên giấy:
- Đoạn A ở đầu bài.
- Đoạn B bắt đầu bằng ký hiệu segno, có dấu nhắc lại bao quanh, kết bằng khung 1 và khung 2.
- Cuối đoạn B có chữ "To Coda".
- Đoạn C, cuối đoạn ghi "D.S. al Coda".
- Đoạn D là Coda.
Thứ tự chơi: A → B (khung 1) → B (khung 2) → C → quay về segno: B (theo quy ước không lặp, chơi khung 2) → gặp "To Coda" → nhảy xuống D, hết bài. Viết ra giấy theo từng bước như vậy là cách chắc chắn nhất khi gặp bản nhạc có nhiều chỉ dẫn. Nhiều người chơi đánh số thứ tự bằng bút chì lên bản nhạc trước buổi tập.
Các ký hiệu viết tắt khác
- Dấu nhắc lại ô nhịp: một gạch chéo có hai chấm ở hai bên, nằm giữa một ô nhịp, nghĩa là chơi lại y hệt ô liền trước. Phiên bản hai gạch chéo vắt qua vạch nhịp nghĩa là lặp lại hai ô trước.
- simile (sim.): tiếp tục chơi theo kiểu như trước, dùng khi một mẫu đệm hay cách nhả nốt lặp đi lặp lại.
- Gạch chéo trên thân nốt (tremolo): chơi lặp nhanh nốt đó; trên đàn tranh và đàn tỳ bà gần với kỹ thuật vê.
- 8va – 8vb: chơi cao hơn hoặc thấp hơn một quãng tám so với chỗ ghi, áp dụng cho đoạn có đường gạch đứt đi kèm.
Ký hiệu nhắc lại trong sách đệm hát Việt Nam
Sách bài hát phổ thông ở Việt Nam thường kết hợp ký hiệu chuẩn với chữ tiếng Việt: "ĐK" đặt đầu điệp khúc, "Lời 2" hoặc "Lần 2" ở dòng lời thứ hai, "Về ĐK" ở cuối phiên khúc. Khi có hai dòng lời dưới cùng một dòng nốt, nghĩa là hát dòng nốt đó hai lần, mỗi lần một dòng lời. Lối ghi này dễ hiểu với người hát nhưng thiếu chính xác cho người đàn; khi tự chép bài để in, nên dùng ký hiệu chuẩn rồi thêm chữ Việt làm phụ.
Lỗi thường gặp và cách chép cho dễ đọc
- Quên dấu mở. Người đọc sẽ quay về đầu bài thay vì đầu đoạn. Luôn đặt cả hai dấu, trừ khi thật sự muốn lặp từ đầu.
- Đặt "To Coda" khó thấy. Ghi rõ trên khuông, kèm ký hiệu Coda, và bắt đầu đoạn Coda ở một dòng mới, có khoảng trống phía trước.
- Lồng quá nhiều chỉ dẫn. D.S. trong D.C. kèm ba khung thay đổi làm người đọc lạc. Nếu bản nhạc chỉ dài thêm nửa trang khi chép thẳng ra, chép thẳng có khi tốt hơn.
- Không kiểm tra bằng phát lại. Phần mềm ký âm như MuseScore phát lại có tôn trọng dấu nhắc lại và D.C., D.S.; nghe một lượt sẽ phát hiện ngay nhảy sai chỗ.
Vì sao người chép nhạc thích ký hiệu nhắc lại
Thời chép tay, mỗi trang giấy và mỗi giờ chép đều tốn kém, nên ký hiệu nhắc lại tiết kiệm thật sự. Ngày nay lý do chính là dễ đọc: người chơi nhìn thấy cấu trúc bài trên một hai trang, không phải lật nhiều. Bản nhạc cho dàn nhạc lớn thì có xu hướng ngược lại, chép thẳng ra để tránh nhảy trang khi đang chơi; cách nào hợp hơn tuỳ người đọc là ai.
Góc nhìn hôm nay: ký hiệu nhắc lại phản ánh hình thức bài
Nhìn các dấu nhắc lại, segno, Coda trên một bản nhạc là thấy ngay bộ khung của bài: đoạn nào lặp, đoạn nào chỉ xuất hiện một lần, bài kết bằng gì. Người viết bài có thể dùng điều này ngược lại: phác hình thức bài hát bằng ký hiệu trước, rồi mới điền nốt vào. Lối này giúp bạn thấy bài có cân đối không, điệp khúc có quay lại đủ số lần không, trước khi đi vào chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
D.C. al Fine nghĩa là gì?
Nghĩa là quay về đầu bài và chơi đến chữ Fine thì dừng. D.C. là viết tắt của Da Capo, tiếng Ý nghĩa là "từ đầu".
D.S. al Coda nghĩa là gì?
Nghĩa là quay về chỗ có ký hiệu segno, chơi đến chỗ ghi "To Coda" thì nhảy xuống đoạn Coda ở cuối bản nhạc để kết bài.
Khung 1 khung 2 trong bản nhạc là gì?
Là khung thay đổi. Lần đầu chơi khung 1 rồi quay lại dấu nhắc lại; lần thứ hai bỏ qua khung 1 và chơi khung 2 rồi đi tiếp.
Dấu nhắc lại chơi mấy lần?
Mặc định là hai lần, tức quay lại một lần. Muốn nhiều hơn, người soạn ghi số lần phía trên dấu đóng.
Sau khi D.C. có phải chơi lại các đoạn nhắc lại không?
Theo quy ước phổ biến thì không: sau D.C. hay D.S., các đoạn có dấu nhắc lại chỉ chơi một lần và chọn khung thay đổi cuối. Nếu người soạn muốn khác, họ sẽ ghi rõ.