Soạn NhạcWiki
Tìm
Ký âm & đọc nhạc

Ký hiệu cường độ và sắc thái: p, f, crescendo, staccato, legato

p là nhỏ, f là to, crescendo là to dần, diminuendo nhỏ dần. Staccato chấm trên nốt là ngắt gọn, legato là liền hơi, dấu nhấn là nhấn mạnh một nốt.

Ký hiệu cường độ và sắc thái: p, f, crescendo, staccato, legato

Ký hiệu cường độ cho biết chơi to hay nhỏ: p (piano) là nhỏ, f (forte) là to, kèm các mức trung gian như mp, mf và các mức cực như pp, ff. Crescendo (dấu mở rộng hình chữ V nằm ngang) là to dần, diminuendo là nhỏ dần. Ký hiệu sắc thái, hay ký hiệu cách diễn tấu, cho biết cách nhả từng nốt: staccato (chấm trên đầu nốt) là ngắt gọn, legato (dấu luyến) là liền hơi, dấu nhấn (>) là nhấn mạnh nốt đó. Hầu hết các từ này là tiếng Ý, vì người Ý đặt nền cho ký âm sắc thái từ thế kỷ 17–18.

Thang cường độ từ rất nhỏ đến rất to

Ký hiệuTiếng ÝNghĩa
ppppianississimoCực nhỏ
pppianissimoRất nhỏ
ppianoNhỏ
mpmezzo pianoHơi nhỏ
mfmezzo forteHơi to
fforteTo
fffortissimoRất to
ffffortississimoCực to

Các mức này là tương đối, không phải số decibel. f trên sáo trúc khác hẳn f trên kèn trumpet; p trong phòng khách khác p trên sân khấu. Ký hiệu nói với người chơi: so với phần còn lại của bài, chỗ này to hơn hay nhỏ hơn bao nhiêu. Một số nhà soạn nhạc thế kỷ 19–20 viết đến bốn, năm chữ p hay f để nhấn cực độ, nhưng đó là ngoại lệ.

Tên đàn piano cũng đến từ chính hai chữ này. Khi Bartolomeo Cristofori chế tạo cây đàn phím búa ở Florence khoảng năm 1700, điểm mới là người chơi đổi được to nhỏ bằng lực ngón tay, điều đàn clavecin không làm được. Cây đàn được gọi là "gravicembalo col piano e forte", về sau rút gọn thành pianoforte, rồi piano.

Thay đổi cường độ: to dần, nhỏ dần, đột ngột

  • Crescendo (viết tắt cresc.), hoặc dấu hình chữ V nằm ngang mở sang phải: to dần.
  • Diminuendo hoặc decrescendo (dim., decresc.), hoặc dấu hình V nằm ngang khép sang phải: nhỏ dần.
  • Subito (sub.): đột ngột. subito p là bỗng nhiên nhỏ lại, không chuyển dần.
  • fp (forte-piano): đánh to rồi nhỏ ngay.
  • sfz hoặc sf (sforzando): nhấn mạnh đột ngột một nốt, rồi trở về mức cũ.

Dấu to dần, nhỏ dần hình chữ V nằm ngang có biệt danh tiếng Anh là hairpin (cái kẹp tóc). Độ dài của dấu trên bản nhạc cho biết quá trình to dần kéo dài trong bao lâu.

Ký hiệu cách nhả nốt

Ký hiệuTênCách thể hiện
Chấm nhỏ trên hoặc dưới đầu nốtStaccato (ngắt âm)Chơi ngắn, tách rời, khoảng nửa độ dài ghi
Hình nêm nhọn nhỏStaccatissimoNgắt cực ngắn, sắc
Gạch ngang ngắn trên đầu nốtTenutoGiữ đủ độ dài, hơi đầy tiếng
Dấu > nằm ngangAccent (dấu nhấn)Nhấn mạnh hơn các nốt xung quanh
Dấu ^ dựng đứngMarcatoNhấn mạnh và hơi tách
Đường cong trên nhóm nốtLegato (dấu luyến)Liền hơi, không ngắt giữa các nốt
Chấm dưới đường congPortato (mezzo staccato)Hơi tách nhưng vẫn mềm, giữa liền và ngắt
Hình mắt: nửa vòng cung có chấmFermata (thường gọi dấu miễn nhịp)Ngân nốt hoặc lặng lâu hơn ghi, tuỳ người chơi

Staccato không làm nốt "ngắn đi" theo kiểu đổi hình nốt; nó cho biết khoảng thời gian của nốt gồm một phần âm vang và một phần im. Khi đọc, vẫn đếm nốt đen staccato đủ một nốt đen, chỉ là tiếng đàn tắt sớm.

Mỗi nhạc cụ thực hiện một kiểu

  • Piano: staccato bằng cách nhấc ngón nhanh; legato bằng cách giữ phím cho đến khi phím sau đã xuống.
  • Sáo trúc và nhạc cụ hơi: staccato bằng đánh lưỡi gọn; legato bằng thổi liền hơi không đánh lưỡi.
  • Guitar: staccato bằng cách tay trái nhả lực hoặc tay phải chặn dây ngay sau khi gảy.
  • Giọng hát: staccato là hát nảy, tách chữ; legato là hát liền, nối hơi qua các chữ.

Những chữ diễn cảm thường gặp

Ngoài ký hiệu, bản nhạc hay có chữ chỉ tính chất. Một số từ quen:

  • dolce: ngọt ngào, mềm mại.
  • cantabile: như hát, giai điệu nổi lên.
  • espressivo (espr.): diễn cảm.
  • leggiero: nhẹ nhàng, thanh thoát.
  • marcato: rõ ràng, nhấn từng nốt.
  • sotto voce: nói khẽ, như thì thầm.
  • con brio: hăng hái, đầy sức sống.

Bản nhạc soạn ở Việt Nam đôi khi ghi trực tiếp bằng tiếng Việt: "tha thiết", "vui tươi", "khoan thai". Người viết bài hoàn toàn có thể làm vậy; điều quan trọng là người đọc hiểu được ý.

Ký hiệu cường độ ra đời thế nào

Bản nhạc thời Trung cổ và Phục Hưng gần như không ghi to nhỏ; người chơi tự quyết theo thói quen và hoàn cảnh. Một trong những ví dụ sớm và nổi tiếng nhất có ghi rõ to nhỏ là bản Sonata pian' e forte của Giovanni Gabrieli in ở Venice năm 1597, viết cho hai nhóm nhạc cụ, có chữ piano và forte đặt ở từng đoạn. Đến thế kỷ 18, các dàn nhạc ở Mannheim (Đức) nổi tiếng với kỹ thuật to dần rất đều, và ký hiệu crescendo phổ biến dần. Sang thế kỷ 19, các nhà soạn nhạc ghi sắc thái ngày càng chi tiết, có bản gần như nốt nào cũng có chỉ dẫn.

Đọc và ghi sắc thái khi tự viết bài

  1. Đọc trước khi chơi. Lướt qua bản nhạc, khoanh bút chì mọi ký hiệu cường độ và chỗ thay đổi. Người mới hay đọc đúng nốt nhưng chơi cả bài một mức to nhỏ.
  2. Ghi ít mà đúng chỗ. Khi chép bài của mình, đánh dấu những thay đổi quan trọng: điệp khúc to hơn phiên khúc, câu cuối nhỏ dần. Ghi quá dày làm bản nhạc rối.
  3. Nghe lại bằng phần mềm. Phần mềm ký âm phát lại có tính đến p, f, crescendo ở mức đơn giản. Nghe phiên bản có và không có sắc thái sẽ thấy rõ giá trị của chúng.
  4. Đừng dùng sắc thái để cứu giai điệu yếu. To nhỏ làm câu nhạc có hồn hơn, nhưng không thay được một giai điệu chưa có hình dáng.

Sắc thái trong nhạc cổ truyền Việt

Bản đàn tranh, đàn bầu hay sáo trúc do các thầy soạn thường không dùng hết bộ ký hiệu phương Tây. Thay vào đó là ký hiệu kỹ thuật riêng như nhấn, rung, vỗ, luyến, và phần lớn sắc thái được truyền qua thầy dạy trò, nghe rồi bắt chước. Khi chép một bài dân ca sang khuông năm dòng, người chép có thể thêm p, f, crescendo để gợi ý, nhưng nên hiểu đó là một cách diễn, không phải cách duy nhất.

Góc nhìn hôm nay: những ký hiệu nhỏ làm nên phần lớn cảm xúc

Hai người chơi cùng một chuỗi nốt có thể cho ra hai bản nhạc rất khác nhau, chủ yếu nhờ to nhỏ và cách nhả nốt. Với trẻ em mới học, có thể tập cường độ qua bài tập nghe: cùng một câu đồng dao, hát thì thầm rồi hát to, đàn nảy rồi đàn liền, để bé tự cảm nhận khác biệt. Không có cách đúng duy nhất; ký hiệu là lời gợi ý của người soạn, và người chơi vẫn để lại dấu ấn của mình trong khuôn đó.

Câu hỏi thường gặp

Ký hiệu p và f trong âm nhạc là gì?

p là piano, nghĩa là chơi nhỏ; f là forte, nghĩa là chơi to. Các mức trung gian là mp (hơi nhỏ) và mf (hơi to), các mức cực là pp, ff và xa hơn nữa.

Staccato và legato khác nhau thế nào?

Staccato ghi bằng chấm nhỏ trên đầu nốt, nghĩa là chơi ngắn và tách rời. Legato ghi bằng dấu luyến, nghĩa là chơi liền hơi không ngắt giữa các nốt.

Crescendo nghĩa là gì?

Crescendo nghĩa là to dần, ghi bằng chữ cresc. hoặc dấu hình chữ V nằm ngang mở dần sang phải. Ngược lại là diminuendo hay decrescendo, nghĩa là nhỏ dần.

Dấu fermata là gì?

Fermata là dấu hình nửa vòng cung có chấm ở giữa, sách Việt thường gọi là dấu miễn nhịp. Nó cho phép ngân nốt hoặc dấu lặng lâu hơn độ dài ghi, tuỳ người chơi hoặc người chỉ huy.

Vì sao ký hiệu âm nhạc dùng tiếng Ý?

Vì các nhà soạn nhạc và in nhạc người Ý có ảnh hưởng lớn trong thế kỷ 17–18, khi các ký hiệu này được chuẩn hoá. Thói quen dùng tiếng Ý lan khắp châu Âu rồi ra thế giới.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store