Muốn viết giai điệu ngũ cung có chất Việt, hãy chọn năm nốt (ví dụ Son La Đô Rê Mi), lấy một nốt làm chủ và kết câu về đó, đi giai điệu bằng bước một cung, quãng ba thứ và quãng bốn, đặt nốt theo dấu thanh của lời, rồi thêm luyến láy ở những chữ ngân dài. Năm nốt chỉ là cái khung; chất Việt đến từ cách lời và nhạc dính vào nhau, từ luyến láy và câu hỏi – câu đáp kiểu hò, lý. Bài này đi qua từng bước, với ví dụ do người viết tự đặt.
Bước 1: chọn năm nốt và nốt chủ
Cách đơn giản nhất là dùng khung điệu Bắc với hò = Son: năm nốt Son – La – Đô – Rê – Mi, nốt chủ là Son (hò). Tất cả đều là phím trắng, dễ đàn trên piano, guitar, và nằm vừa giọng phần đông người hát (có thể dịch giọng sau).
Có thể chọn nốt chủ khác cho màu khác:
- Kết ở Son (hò): khoẻ, mở, gần hò, lý điệu Bắc.
- Kết ở La: trầm, gần giọng thứ, hợp ru, kể chuyện buồn.
- Kết ở Rê (xê): lửng, như chưa nói hết, hợp kết câu hỏi giữa bài.
- Kết ở Đô: sáng, gần nhạc trưởng phương Tây, ít "cổ" hơn.
Viết cả bài trong năm nốt này trước. Khi đã quen tay mới nghĩ tới chuyện chen nốt ngoài thang.
Bước 2: tìm một motif ba bốn nốt
Motif là hạt giống vài nốt sẽ được nhắc lại, biến đổi suốt bài. Với ngũ cung, motif hay nhất thường có một bước nhảy đặc trưng. Ba ví dụ tự đặt:
- Son – La – Đô: đi lên một cung rồi nhảy quãng ba thứ, nghe như gọi.
- Rê – Đô – La: đi xuống, bước một cung rồi quãng ba thứ, nghe như than.
- Son – Đô – Rê: nhảy quãng bốn rồi bước, nghe vững, mở.
Hát mỗi motif vài lần, chọn cái nào bám tai nhất. Đừng vội ghép thành câu dài.
Bước 3: ghép thành câu hỏi – câu đáp
Dân ca Việt rất hay dùng cặp câu: câu đầu dừng lửng, câu sau về nhà. Trong ngũ cung hò = Son, cách dễ nhất là cho câu hỏi kết ở Rê (xê) hoặc La (xự), câu đáp kết ở Son (hò). Ví dụ dưới đây là câu nhạc và câu lời do người viết tự đặt:
| Lời (tự đặt) | Chiều | buông | bên | bến | sông | quê |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Thanh | huyền | ngang | ngang | sắc | ngang | ngang |
| Nốt | Đô | Rê | Rê | Mi | Rê | Rê (ngân) |
| Lời (tự đặt) | Mẹ | ngồi | vá | lưới | đợi | thuyền |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Thanh | nặng | huyền | sắc | sắc | nặng | huyền |
| Nốt | La | Son | Đô | Rê | Đô – La (luyến) | Son (ngân) |
Câu đầu dừng ở Rê nên nghe như còn chờ; câu sau đi xuống về Son nên nghe trọn. Chỉ năm nốt, không có nửa cung, nhưng câu nhạc đã có dáng một câu hò.
Bước 4: để lời dẫn nốt
Tiếng Việt có sáu thanh, và người nghe rất nhạy khi nốt nhạc "cãi" dấu thanh: hát chữ "bến" bằng nốt thấp hơn hẳn chữ trước dễ nghe thành "bên", hát "thuyền" bằng nốt vọt cao nghe như "thuyên". Dân ca xử lý chuyện này tự nhiên vì lời và nhạc lớn lên cùng nhau. Người soạn nhạc mới có thể tham khảo khuynh hướng sau:
| Thanh | Khuynh hướng thường gặp trong giai điệu |
|---|---|
| ngang (không dấu) | giữ cao độ, hoặc đi bước nhỏ |
| huyền | thấp hơn hoặc đi xuống so với chữ trước |
| sắc | cao hơn hoặc đi lên |
| hỏi | có khi xuống rồi luyến lên |
| ngã | đi lên, có khi luyến hai nốt |
| nặng | thấp, ngắn, hoặc đi xuống |
Đây là khuynh hướng, không phải luật. Nhiều câu hát hay đi ngược thanh điệu mà vẫn nghe rõ nhờ tiết tấu và ngữ cảnh, và các nhạc sĩ đều có ngoại lệ. Điều cần tránh là để những chữ quan trọng (tựa bài, chữ cuối câu) bị hát thành chữ khác nghĩa.
Bước 5: luyến láy và tiếng đệm
Đây là bước làm câu nhạc "Việt" hẳn lên. Ba cách đơn giản:
- Luyến hai nốt trên chữ ngân: chữ cuối câu không đứng yên một nốt mà trượt Rê – Đô hay Đô – La trước khi dừng.
- Nốt hoa mỹ ngắn: trước một nốt dài, chạm nhanh vào nốt trên nó rồi về (ví dụ Mi chạm rồi về Rê).
- Tiếng đệm: thêm "ơi", "à", "hỡi" hay "ư" ở đầu hoặc cuối câu, giai điệu tự do hơn lời chính. Hò, lý dùng tiếng đệm rất nhiều để kéo dài câu nhạc.
Đừng luyến mọi chữ. Luyến dày đặc làm câu nhạc rối, khó hát; chọn những chữ ngân dài và chữ cảm xúc.
Bước 6: nhịp điệu theo lời nói
Giai điệu ngũ cung dễ bị viết thành dàn đều nốt đen, nghe như hành khúc. Đọc to câu lời, chú ý chữ nào tự nhiên được nói dài, chữ nào lướt qua, rồi để trường độ nốt theo đó. Chữ quan trọng đặt vào phách mạnh và ngân dài hơn; chữ phụ như "của", "những", "là" đặt ngắn, phách nhẹ. Cách viết trường độ chi tiết thuộc phần ký âm; ở đây chỉ cần nhớ: để câu nhạc "nói" được.
Bước 7: chen nốt ngoài ngũ cung, có chừng mực
Nhạc Việt hiện đại hiếm khi giữ đúng năm nốt từ đầu đến cuối. Có thể chen Fa hoặc Si ở chỗ nhẹ, lướt nhanh, như nốt đi qua. Nhưng đặt Si ngân dài ngay trước Đô cuối câu sẽ kéo câu nhạc về hướng nhạc trưởng phương Tây và làm mất màu ngũ cung. Nếu muốn giữ chất dân ca, hạn chế nốt ngoài thang ở chỗ kết câu.
Lỗi thường gặp và bài tập
- Nghĩ năm nốt là đủ. Viết ngũ cung nhưng nhịp điệu đều đều, không luyến, lời ngược thanh: nghe như bài tập nhạc lý.
- Không có nốt chủ rõ. Giai điệu đi lang thang, mỗi câu kết một nốt, người nghe không biết đâu là nhà.
- Âm vực quá rộng. Ngũ cung dễ nhảy quãng, viết vô tư thì câu nhạc vượt quá một quãng mười, khó hát. Giữ trong khoảng một quãng tám rưỡi là an toàn với người hát nghiệp dư.
- Bắt chước nguyên một câu dân ca. Dân ca dùng tự do được, nhưng nếu muốn bài mới thì lấy cách đi, đừng lấy nguyên câu.
Bài tập tuần này
Viết bốn câu lời tự đặt về một cảnh quen ở quê bạn. Đặt nhạc trong năm nốt Son La Đô Rê Mi: câu 1 và 3 kết ở Rê hoặc La, câu 2 và 4 kết ở Son. Ghi âm bằng điện thoại, nghe lại sau một ngày. Đánh dấu chữ nào nghe "trật" thanh, sửa nốt chỗ đó. Sau đó thêm một tiếng đệm "ơi" ở đầu câu 3. Bạn sẽ có một bài hát ngắn mang dáng dân ca do chính mình viết.
Muốn học thêm, hãy hát thật nhiều dân ca ba miền từ các tuyển tập có bản ghi, rồi thử chép lại theo tai. Đọc thêm các tài liệu về quan hệ thanh điệu và giai điệu trong ca khúc Việt, và các bài viết của giáo sư Trần Văn Khê về dân ca.
Câu hỏi thường gặp
Viết nhạc ngũ cung có khó không?
Không khó, vì chỉ dùng năm nốt và gần như không có nốt chỏi. Phần khó là làm cho giai điệu có hồn: chọn nốt chủ rõ, đặt nốt theo thanh điệu lời, thêm luyến láy hợp lý. Người mới có thể bắt đầu với năm nốt Son La Đô Rê Mi.
Làm sao để giai điệu nghe có chất dân ca Việt?
Dùng thang ngũ cung, kết câu bằng bước một cung hoặc nhảy quãng thay vì nốt dẫn, để nốt bám theo dấu thanh của lời, thêm luyến láy ở chữ ngân và tiếng đệm như "ơi", "à". Cặp câu hỏi – câu đáp kiểu hò, lý cũng giúp nhiều.
Dấu sắc phải đi lên, dấu huyền phải đi xuống có đúng không?
Đó là khuynh hướng thường gặp, không phải luật cứng. Nhiều câu hát đi ngược thanh vẫn nghe rõ nhờ ngữ cảnh. Điều cần tránh là để chữ quan trọng bị hát thành chữ khác nghĩa.
Viết nhạc ngũ cung có được dùng nốt Fa và Si không?
Được, nhạc Việt hiện đại thường chen Fa, Si ở chỗ nhẹ, lướt qua. Nhưng đặt Si ngân dài ngay trước nốt kết sẽ làm câu nhạc nghe giống nhạc trưởng phương Tây và mất màu ngũ cung. Hạn chế nốt ngoài thang ở chỗ kết câu nếu muốn giữ chất dân ca.
Có được lấy giai điệu dân ca để viết bài mới không?
Dân ca không có tác giả cụ thể và được dùng tự do, nhưng nếu bạn chỉ đặt lại lời lên nguyên giai điệu dân ca thì không thể gọi là sáng tác giai điệu mới. Tốt hơn là học cách đi của dân ca rồi viết câu nhạc của riêng mình. Khi phát hành, nên ghi rõ phần nào dựa trên dân ca.