Soạn NhạcWiki
Tìm
Ngũ cung & ký âm cổ truyền

Thang âm ngũ cung là gì: năm nốt và vì sao nghe đậm chất Á Đông

Thang âm ngũ cung gồm năm nốt như Đô Rê Mi Son La, không có nửa cung nên nghe thoáng, mở. Chất Á Đông đến từ cách luyến láy, nhấn nhá, không chỉ từ năm nốt.

Thang âm ngũ cung là gì: năm nốt và vì sao nghe đậm chất Á Đông

Thang âm ngũ cung là thang chỉ có năm nốt trong một quãng tám, phổ biến nhất là năm nốt Đô – Rê – Mi – Son – La, không có cặp nốt nào cách nhau nửa cung. Vì thiếu nửa cung, giai điệu ngũ cung không có lực "kéo về" gắt như Si về Đô, nghe mở, thoáng và hơi lơ lửng. Tai người Việt, người Hoa, người Nhật nghe thấy "chất Á Đông" phần lớn vì dân ca quanh mình dùng thang này hàng trăm năm, chứ năm nốt ấy cũng vang lên trong dân ca Scotland, nhạc Andes hay nhạc blues.

Năm nốt nào và cách nhau bao xa

Lấy thang bảy nốt quen thuộc Đô Rê Mi Fa Son La Si, bỏ đi Fa và Si, ta còn năm nốt Đô Rê Mi Son La. Hai nốt bị bỏ chính là hai nốt tạo ra nửa cung trong gam Đô trưởng: Mi – Fa và Si – Đô. Bỏ chúng đi, mọi khoảng cách còn lại chỉ là một cung hoặc một cung rưỡi.

Từ nốtĐến nốtKhoảng cáchSố nửa cung
ĐôRêmột cung2
RêMimột cung2
MiSonmột cung rưỡi (quãng ba thứ)3
SonLamột cung2
LaĐô (cao)một cung rưỡi (quãng ba thứ)3

Cách dễ thấy nhất là nhìn năm phím đen trên đàn piano. Năm phím đen trong một quãng tám (Đô thăng, Rê thăng, Fa thăng, Son thăng, La thăng) tạo đúng một thang ngũ cung. Bấm lung tung trên phím đen, gần như câu nào cũng nghe "thuận tai". Đây là bài tập đầu tiên nhiều giáo viên cho học trò nhỏ: chỉ dùng phím đen, tự đặt một câu nhạc.

Giới nghiên cứu gọi loại ngũ cung không có nửa cung là ngũ cung "không bán âm" (tiếng Anh: anhemitonic pentatonic). Còn có loại ngũ cung có nửa cung, sẽ nói ở mục sau.

Năm "thể" của cùng năm nốt

Năm nốt Đô Rê Mi Son La có thể lấy bất kỳ nốt nào làm nốt chủ, tức nốt mà giai điệu dừng lại thấy "về nhà". Mỗi lựa chọn cho một màu nghe khác, dù tập nốt không đổi. Lý thuyết cổ Trung Hoa gọi năm bậc này là cung, thương, giốc, chủy, vũ; tiếng Việt mượn nguyên các tên Hán Việt ấy.

Bắt đầu và dừng ởThứ tự nốtKhoảng cách (nửa cung)Tên bậc cổ Trung HoaMàu nghe thường được tả
ĐôĐô Rê Mi Son La2 – 2 – 3 – 2 – 3cungsáng, gần giọng trưởng
RêRê Mi Son La Đô2 – 3 – 2 – 3 – 2thươngtrung tính, hơi cổ
MiMi Son La Đô Rê3 – 2 – 3 – 2 – 2giốcu tối, ít dùng làm chủ
SonSon La Đô Rê Mi2 – 3 – 2 – 2 – 3chủykhoẻ, mở
LaLa Đô Rê Mi Son3 – 2 – 2 – 3 – 2vũtrầm, gần giọng thứ

Cột "màu nghe" chỉ là cách mô tả quen dùng, không phải luật. Hãy để ý dòng bắt đầu từ Son: khoảng cách 2 – 3 – 2 – 2 – 3 trùng khít với khoảng cách giữa các chữ hò – xự – xang – xê – cống của nhạc cổ truyền Việt khi đàn ở điệu Bắc. Vì thế nhiều sách dạy đàn tranh quy đổi hò thành Son. Quy đổi này không phải cách duy nhất, nhưng nó cho thấy ngũ cung "của ta" và ngũ cung trong sách nhạc lý phương Tây là cùng một khung.

Với người chơi guitar, dòng bắt đầu từ La (La Đô Rê Mi Son) chính là "ngũ cung thứ" (minor pentatonic) mà ai học đệm hát hay chơi blues cũng gặp. Dòng bắt đầu từ Đô là "ngũ cung trưởng".

Vì sao ngũ cung nghe khác thang bảy nốt

Không có âm dẫn

Trong gam Đô trưởng, Si nằm sát Đô chỉ nửa cung nên tai chờ nó đi lên Đô. Lực hút đó tạo ra cảm giác "kết" rất rõ, nền móng của hoà âm phương Tây. Ngũ cung không có Si, không có Fa, nên không có nốt nào bị hút gắt về nốt khác. Giai điệu có thể dừng ở Rê, ở La, ở Son mà vẫn nghe như đã xong một ý.

Không có quãng tăng bốn

Cặp Fa – Si cách nhau ba cung, quãng nghe căng nhất trong gam trưởng. Ngũ cung bỏ cả hai nốt này, nên không có quãng căng ấy. Mọi cặp nốt trong thang đều hoà hợp tương đối, ít va chạm. Đó là lý do bấm bừa phím đen vẫn nghe "đúng".

Giai điệu dựa vào quãng bốn, quãng năm và quãng ba thứ

Vì khoảng cách nhỏ nhất là một cung, giai điệu ngũ cung hay đi bằng bước một cung, nhảy quãng ba thứ (Mi – Son, La – Đô) và quãng bốn, quãng năm. Những bước nhảy này nghe rộng, khoẻ, gợi không gian. Nhiều câu hò, câu lý của Việt Nam chuyển động đúng kiểu ấy.

Chất Á Đông đến từ cách dùng, không chỉ từ năm nốt

Nếu chỉ có năm nốt thì bài "Amazing Grace" cũng nghe như dân ca Việt, mà thực tế không ai nghe vậy. Màu Á Đông còn nằm ở luyến láy, ở nốt nhấn rung, ở tiết tấu bám theo lời, ở âm sắc nhạc cụ. Ngũ cung là cái khung; người Việt, người Hoa, người Scotland mỗi nơi đắp lên cái khung đó một lớp áo khác.

Ngũ cung có nửa cung

Không phải thang năm nốt nào cũng không bán âm. Nhạc Nhật có thang thường được gọi là in hay miyako-bushi, ví dụ Mi – Fa – La – Si – Đô, có tới hai chỗ nửa cung (Mi – Fa và Si – Đô). Thang này nghe u buồn, sắc lạnh, rất khác thang Đô Rê Mi Son La. Nhạc cổ truyền Việt cũng có những hơi dùng nốt "non", nốt "già" mà cao độ nằm lệch khỏi phím đàn piano, không xếp gọn vào bảng trên.

Khi sách nhạc lý nói "ngũ cung" mà không nói gì thêm, gần như luôn hiểu là ngũ cung không bán âm. Khi đọc tài liệu về nhạc cổ truyền, nên xem tác giả đang nói về khung lý thuyết hay về cao độ thực khi đàn, vì hai cái không phải lúc nào cũng trùng.

Nhận ra thang ngũ cung trong một bài nhạc

  1. Đếm số tên nốt khác nhau. Ghi lại mọi nốt trong giai điệu, bỏ chuyện cao thấp quãng tám. Nếu chỉ có đúng năm tên nốt, nhiều khả năng là ngũ cung.
  2. Tìm chỗ nửa cung. Xếp năm tên nốt theo thứ tự. Không có cặp nào sát nhau nửa cung thì đó là ngũ cung không bán âm.
  3. Xem nốt kết. Nốt cuối câu, cuối bài thường là nốt chủ. Đối chiếu bảng năm thể ở trên để biết bài đang ở thể nào.
  4. Cẩn thận nốt thoáng qua. Một bài có thể chủ yếu ngũ cung, chỉ chen một nốt Fa hay Si ở chỗ nhẹ, lướt nhanh. Vẫn có thể gọi là giai điệu "trên nền ngũ cung", miễn nói rõ.

Thử ngay trên đàn

  • Piano: chỉ dùng phím đen, tay phải tự đặt một câu bốn ô nhịp, kết ở phím đen thứ hai trong nhóm ba phím (La thăng). Đổi sang kết ở phím đen đầu nhóm hai (Đô thăng). Nghe hai kết khác nhau thế nào.
  • Guitar: thế bấm ngũ cung La thứ ở phím 5 (dây Mi trầm phím 5 là La) là "hộp" quen thuộc nhất. Chơi lên xuống chậm, rồi thử dừng ở Đô thay vì La: thang chuyển sang màu ngũ cung trưởng mà không đổi một ngón nào.
  • Hát: hát chậm "Đô – Rê – Mi – Son – La – Son – Mi – Rê – Đô" vài lần, sau đó hát gam Đô trưởng đủ bảy nốt. Chú ý cảm giác ở chỗ Mi lên Son (ngũ cung) so với Mi lên Fa (bảy nốt).
  • Viết: tự đặt một motif ba nốt, ví dụ Son – La – Đô, rồi phát triển thành câu tám ô nhịp chỉ trong năm nốt. Giới hạn năm nốt buộc mình nghĩ về tiết tấu và hướng đi, thay vì đi lang thang trên bảy nốt.

Góc nhìn hôm nay: học ngũ cung để làm gì

Với người tự soạn nhạc, ngũ cung là chỗ bắt đầu dễ nhất: ít nốt, ít "nốt sai", nghe sáng sủa. Nhiều điệp khúc nhạc phổ thông hiện đại cũng chủ yếu xoay quanh năm nốt, vì chúng dễ hát và dễ nhớ. Với người học đàn tranh, sáo trúc hay đàn bầu, hiểu ngũ cung giúp đọc bản chữ hò xự xang xê cống nhanh hơn, vì biết trước khoảng cách giữa các chữ.

Muốn tìm hiểu sâu, có thể đọc các giáo trình Lý thuyết âm nhạc cơ bản dùng ở Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và Nhạc viện TP.HCM, phần thang âm dân tộc; các bài viết và công trình của giáo sư Trần Văn Khê về nhạc cổ truyền Việt Nam; mục "Pentatonic" trong Grove Music Online hoặc Britannica; sách mở Open Music Theory có phần ngũ cung với ví dụ nghe. Tốt nhất là đọc kèm đàn, gõ từng ví dụ ra tiếng.

Câu hỏi thường gặp

Thang âm ngũ cung gồm những nốt nào?

Dạng phổ biến nhất gồm năm nốt Đô, Rê, Mi, Son, La, tức gam Đô trưởng bỏ Fa và Si. Có thể dời cả cụm lên xuống bất kỳ cao độ nào, miễn giữ khoảng cách cung, cung, cung rưỡi, cung, cung rưỡi. Năm phím đen trên piano cũng là một thang ngũ cung.

Vì sao gọi là ngũ cung?

"Ngũ" là năm, "cung" ở đây gắn với cách gọi năm bậc trong lý thuyết cổ Trung Hoa: cung, thương, giốc, chủy, vũ. Tiếng Việt dùng "ngũ cung" để chỉ chung thang năm âm. Chữ "cung" này khác chữ "cung" trong "một cung, nửa cung" chỉ khoảng cách.

Ngũ cung có phải chỉ của nhạc Việt Nam và Trung Quốc?

Không. Thang năm âm có trong dân ca Scotland, Ireland, nhiều vùng châu Phi, nhạc Andes ở Nam Mỹ và là nền của nhạc blues. Điều làm ngũ cung nghe "Á Đông" là cách luyến láy, nhấn nhá và nhạc cụ đi kèm, không chỉ là năm nốt.

Ngũ cung và gam trưởng khác nhau thế nào?

Gam trưởng có bảy nốt với hai chỗ nửa cung, nên có âm dẫn Si kéo mạnh về Đô. Ngũ cung chỉ có năm nốt, không có nửa cung, nên giai điệu nghe thoáng và có thể dừng ở nhiều nốt khác nhau mà vẫn trọn ý.

Trẻ em học nhạc có nên bắt đầu bằng ngũ cung?

Nhiều phương pháp dạy nhạc cho trẻ bắt đầu bằng vài nốt của ngũ cung như Son, Mi, La vì dễ hát đúng và ít nốt chỏi. Bé có thể tự đặt câu nhạc trên phím đen mà không sợ "sai". Điều quan trọng là để bé nghe và thử, không cần chấm đúng sai.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store