Soạn NhạcWiki
Tìm
Ngũ cung & ký âm cổ truyền

Hò xự xang xê cống: hệ chữ ghi nhạc cổ truyền Việt Nam là gì

Hò, xự, xang, xê, cống là năm chữ chính ghi cao độ trong nhạc cổ truyền Việt, gốc từ lối công xích Trung Hoa; hệ chữ ghi khung bài, người đàn tự thêm nhấn rung.

Hò xự xang xê cống: hệ chữ ghi nhạc cổ truyền Việt Nam là gì

Hò, xự, xang, xê, cống là năm chữ chính trong hệ ghi nhạc cổ truyền của người Việt, mỗi chữ chỉ một bậc cao độ, đọc lên thành chuỗi "hò xự xang xê cống" giống như người học nhạc phương Tây đọc "Đô Rê Mi". Hệ chữ này có gốc từ lối ghi nhạc công xích (工尺譜) của Trung Hoa, được giới đàn ca Việt Nam dùng rộng rãi nhất trong đờn ca tài tử, cải lương và nhạc Huế. Nó ghi khung cao độ của bài, còn nhấn, rung, luyến và cách tô điểm thì phần lớn do thầy truyền và người đàn tự đặt.

Gốc gác: lối ghi công xích

Công xích là cách ghi nhạc bằng chữ Hán đã dùng ở Trung Hoa từ nhiều thế kỷ, phổ biến trong hí khúc và nhạc dân gian. Tên gọi "công xích" lấy từ hai chữ trong hệ: 工 (công) và 尺 (xích). Mỗi chữ Hán đại diện một bậc, không đại diện một tần số tuyệt đối, giống tinh thần "xướng âm di động" (Đô di động) ở phương Tây.

Người Việt nhận hệ chữ này nhưng đọc theo cách riêng. Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét cách đọc của ta rất gần cách đọc công xích trong hí khúc Quảng Đông (ở đó các chữ được đọc gần như "ho, si, sheung, che, gung, liu…"). Đối chiếu dưới đây giúp thấy vì sao "hò" không giống âm Hán Việt "hợp" của chữ gốc.

Chữ HánÂm Hán ViệtCách gọi trong nhạc ViệtVị trí
合hợphòbậc 1, nốt gốc
四tứxự (cũng viết xừ, xư tuỳ sách)bậc 2
上thượngxangbậc 3
尺xíchxêbậc 4
工côngcốngbậc 5
六lụcliuhò lên quãng tám
五ngũúxự lên quãng tám

Hệ công xích gốc còn những chữ cho các bậc chen giữa (thường được phiên là y, phan). Trong nhạc Việt, "phan" xuất hiện ở một số hơi như hơi Oán; ở điệu Bắc thì năm chữ chính và các chữ ở quãng tám trên là đủ cho phần lớn bài bản. Cách viết dấu (xự hay xừ, xế hay xê ở quãng cao) không thống nhất giữa các sách, nên khi học hãy theo quy ước trong sách mình đang dùng.

Mười chữ qua hai quãng tám

Năm chữ hò – xự – xang – xê – cống phủ một quãng tám. Lên quãng tám tiếp theo, các chữ đổi tên chứ không chỉ thêm dấu: hò thành liu, xự thành ú, còn xang, xê, cống ở quãng cao thường được gọi là xáng, xế, cộng (tuỳ sách có thể viết khác dấu). Trong chữ Hán, các chữ quãng cao thường được thêm bộ nhân đứng 亻 bên trái để phân biệt.

Quãng tám dướihòxựxangxêcống
Quãng tám trênliuúxángxếcộng

Khi đọc xướng, người học thường đọc liền "hò, xự, xang, xê, cống, liu, ú, xáng, xế, cộng" để thuộc thứ tự từ thấp lên cao. Những nốt thấp hơn hò cũng có, các tài liệu đánh dấu chúng mỗi nơi một kiểu (thêm chấm, gạch hoặc ghi chú bên cạnh), nên cần đọc phần chú giải đầu sách.

Khoảng cách giữa các chữ ở điệu Bắc

Đây là điều người mới hay hiểu sai. Năm chữ hò xự xang xê cống không tương ứng với năm nốt liền nhau Đô Rê Mi Fa Son. Ở điệu Bắc, khoảng cách giữa chúng giống một thang ngũ cung:

  • hò → xự: một cung
  • xự → xang: một cung rưỡi (quãng ba thứ)
  • xang → xê: một cung
  • xê → cống: một cung
  • cống → liu: một cung rưỡi

Như vậy hò – xang là quãng bốn đúng, hò – xê là quãng năm đúng, hai quãng làm "cột nhà" cho rất nhiều câu đàn. Nếu đặt hò bằng Son thì năm chữ là Son – La – Đô – Rê – Mi; đặt hò bằng Đô thì là Đô – Rê – Fa – Son – La. Bài "Đối chiếu hò xự xang xê cống với Đô Rê Mi" trong danh mục này đi kỹ các hệ quy đổi.

Còn ở những hơi buồn của điệu Nam như hơi Ai, hơi Oán, một số chữ được đàn non hơn hoặc già hơn, có rung nhấn đi kèm, nên khoảng cách thực không còn gọn như bảng trên. Cùng một chữ xự, đàn ở hơi Bắc và hơi Oán có thể nghe khác nhau rõ.

Bản chữ ghi gì và không ghi gì

Ghi cao độ khung

Một bản đàn ghi bằng chữ là chuỗi chữ hò, xự, xang… xếp theo câu. Đó là "lòng bản", bộ xương giai điệu. Người đàn giỏi không đàn trơ từng chữ mà thêm nốt luyến, nốt lướt, láy, vê ở giữa. Hai nghệ sĩ đàn cùng một lòng bản có thể ra hai bản nghe khác nhau mà vẫn đúng bài.

Ghi nhịp bằng dấu riêng

Bản chữ thường đánh dấu những chữ rơi vào nhịp chính (trong đờn ca tài tử là nhịp song lang) bằng ký hiệu riêng tuỳ sách. Trường độ chi tiết của từng chữ, kiểu nốt đen nốt móc, thì phần lớn không ghi; người học nghe thầy đàn để biết ngân dài ngắn.

Ghi ngón đàn ở mức tối thiểu

Một số sách thêm ký hiệu nhấn, rung, mổ, vuốt cạnh chữ. Ký hiệu và tên gọi ngón khác nhau giữa các thầy, các vùng, nên đừng ngạc nhiên khi hai cuốn sách dùng hai kiểu ký hiệu.

Đọc một dòng bản chữ

Lấy một dòng tự đặt để tập đọc (không phải trích bài bản nào):

hò – xự – xang – xê – cống – xê – xang – hò

Đọc to từng chữ, chậm, đều. Sau đó gán một hệ quy đổi, ví dụ hò = Son, ta được Son – La – Đô – Rê – Mi – Rê – Đô – Son. Đàn câu này trên piano, guitar hay sáo đều được; trên đàn tranh lên dây ngũ cung thì đó là các dây liền nhau đi lên rồi trở xuống. Khi đã quen, đổi sang hò = Đô: Đô – Rê – Fa – Son – La – Son – Fa – Đô. Giai điệu y hệt, chỉ cao thấp khác. Đó là bản chất của hệ chữ: ghi quan hệ giữa các bậc, không ghi tần số.

Học hệ chữ thế nào cho nhanh

  1. Thuộc thứ tự mười chữ hò xự xang xê cống liu ú xáng xế cộng, đọc lên rồi đọc xuống như đọc gam.
  2. Cố định một hệ quy đổi trong giai đoạn đầu, thường là hệ mà thầy hoặc sách đàn của mình dùng. Đổi qua đổi lại sớm dễ rối.
  3. Vừa hát vừa đàn. Hát tên chữ đúng cao độ giống cách xướng âm Đô Rê Mi. Tai sẽ nhớ quãng bốn hò – xang, quãng năm hò – xê.
  4. Chép tay vài câu từ bản thu âm của nghệ sĩ: nghe, dò từng chữ, ghi lại, rồi so với bản in nếu có.
  5. Đọc bản có chú thích kỹ. Người học đờn ca tài tử thường bắt đầu với bài Lưu thủy trường và các bài lý dân ca ngắn; nhiều sách đàn tranh in kèm cả chữ nhạc lẫn khuông năm dòng để đối chiếu.

Góc nhìn hôm nay

Hệ chữ hò xự xang xê cống vẫn sống trong lớp dạy đàn tranh, đàn kìm, đàn bầu, ghi-ta phím lõm và trong giới đờn ca tài tử. Nhiều người trẻ học nhạc phương Tây trước thấy nó xa lạ, nhưng chỉ cần hiểu đó là xướng âm theo bậc với khoảng cách ngũ cung là đọc được. Biết cả hai hệ giúp người soạn nhạc làm việc với nhạc công cổ truyền dễ hơn: viết phần đàn tranh hay sáo bằng chữ, nhạc công đọc ngay.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các bài viết, sách của giáo sư Trần Văn Khê về nhạc cổ truyền Việt Nam (luận án của ông về âm nhạc truyền thống Việt Nam bảo vệ tại Paris, xuất bản năm 1962, là tài liệu nền), các giáo trình đàn tranh, đàn kìm của giảng viên Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và Nhạc viện TP.HCM. Khi đọc, luôn xem trang đầu sách tác giả quy đổi hò thành nốt nào.

Câu hỏi thường gặp

Hò xự xang xê cống là gì?

Đó là tên năm bậc cao độ chính trong lối ghi nhạc cổ truyền Việt, gốc từ hệ công xích của Trung Hoa. Mỗi chữ chỉ một bậc trong thang âm, đọc như Đô Rê Mi của nhạc phương Tây. Hệ này được dùng nhiều trong đờn ca tài tử, cải lương và học đàn tranh.

Hò xự xang xê cống có phải Đô Rê Mi Fa Son?

Không. Ở điệu Bắc, giữa xự và xang là một cung rưỡi, không phải một cung, nên năm chữ tạo thành thang ngũ cung chứ không phải năm nốt liền nhau. Nếu đặt hò bằng Son thì năm chữ là Son La Đô Rê Mi; đặt hò bằng Đô thì là Đô Rê Fa Son La.

Liu, ú, xáng, xế, cộng là gì?

Đó là tên các chữ ở quãng tám trên: liu là hò cao, ú là xự cao, xáng, xế, cộng là xang, xê, cống cao. Cách viết dấu có thể khác nhau tuỳ sách. Đọc liền mười chữ là đi qua hai quãng tám.

Vì sao chữ hợp lại đọc là hò?

Người Việt tiếp nhận hệ công xích qua đường truyền miệng và đọc theo âm gần với cách đọc của hí khúc Quảng Đông, không theo âm Hán Việt chuẩn. Vì vậy 合 đọc là hò, 四 là xự, 上 là xang, 尺 là xê, 工 là cống. Đây là nhận xét chung của nhiều nhà nghiên cứu.

Học đàn tranh có cần biết hò xự xang xê cống không?

Không bắt buộc, vì nhiều sách đàn tranh hiện nay in bằng khuông năm dòng hoặc số dây. Nhưng biết hệ chữ giúp đọc được bản đàn cổ, học với thầy cổ truyền và hiểu vì sao một số nốt phải nhấn rung. Học thuộc mười chữ chỉ mất vài buổi.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store