Soạn NhạcWiki
Tìm
Ngũ cung & ký âm cổ truyền

Thang âm điệu Bắc và điệu Nam dưới góc nhìn nhạc lý: điệu và hơi

Điệu Bắc dùng thang năm âm ổn định, nghe sáng, vui; điệu Nam gồm hơi Xuân, Ai, có chữ non già, rung nhấn nên nghe buồn. Bắc, Nam là tên hệ thang âm, không phải vùng miền.

Thang âm điệu Bắc và điệu Nam dưới góc nhìn nhạc lý: điệu và hơi

Trong nhạc cổ truyền Việt, điệu Bắc dùng thang năm âm gần như không bán âm với cao độ tương đối ổn định, nên nghe sáng, vui, khoẻ; điệu Nam dùng các hơi Xuân, Ai, Oán với những chữ đàn non, già, rung nhấn nhiều, nên nghe buồn, trầm lắng. Hai chữ "Bắc" và "Nam" ở đây là tên hệ thang âm và tính chất, không có nghĩa nhạc miền Bắc hay nhạc miền Nam. Nhìn bằng nhạc lý, điệu là cái khung các bậc, còn hơi là cách làm cho khung ấy mang một tâm trạng.

Điệu và hơi: hai khái niệm hay bị nhập làm một

Giới nghiên cứu nhạc cổ truyền, tiêu biểu là giáo sư Trần Văn Khê, phân biệt hai lớp:

  • Điệu: hệ thống các bậc âm dùng trong bài, bậc nào là trụ, bậc nào là phụ, quan hệ khoảng cách giữa chúng. Gần với khái niệm thang âm và thể (mode) trong nhạc lý phương Tây.
  • Hơi: sắc thái tình cảm của cùng một điệu, tạo bởi cao độ cụ thể của một số chữ (non hay già), kiểu nhấn rung, cách luyến, nhịp độ. Không có khái niệm tương đương gọn gàng trong nhạc lý phương Tây.

Nói cách khác, hai bài có thể dùng cùng tập chữ nhưng khác hơi, và người nghe quen vẫn nhận ra ngay. Ngược lại, chép ra khuông năm dòng mà không ghi chú gì thì hai bài ấy có thể trông gần như giống nhau. Đó là lý do người học nhạc lý phương Tây hay thấy điệu Nam "khó nắm" trên giấy.

Về tên gọi Bắc, Nam, có nhiều cách giải thích khác nhau về nguồn gốc, và chưa có kết luận được mọi người chấp nhận. Đừng suy từ tên gọi ra địa lý.

Bảng các điệu, hơi thường gặp

Trong đờn ca tài tử Nam Bộ, các bài bản thường được chia theo nhóm Bắc, Hạ, Nam và Oán; ở nhạc Huế và cải lương còn hay nhắc hơi Quảng. Bảng dưới tóm tắt mô tả phổ biến; chi tiết từng hơi các tài liệu không hoàn toàn thống nhất.

Điệu / hơiTính chất thường được mô tảĐặc điểm cao độMức nhấn rung
Bắcvui tươi, trong sáng, khoẻgần ngũ cung không bán âm, ổn địnhvừa phải
Hạtrang nghiêm, gắn với nhạc lễgần điệu Bắcít, thường đàn thẳng
Quảnglạ tai, phóng khoángchịu ảnh hưởng nhạc Quảng Đông, có chữ đặc trưngvừa
Xuân (thuộc điệu Nam)êm, nhẹ nhàng, thư tháicó chữ lệch nhẹvừa đến nhiều
Ai (thuộc điệu Nam)buồn thương, ai oán nhẹnhiều chữ nhấn, non giànhiều
Oánbuồn sâu, nặng nềthường mô tả có xự già, phan thay cốngrất nhiều

Điệu Bắc dưới góc nhạc lý

Khung điệu Bắc là năm chữ hò – xự – xang – xê – cống với khoảng cách một cung, cung rưỡi, một cung, một cung, cung rưỡi. Nếu đặt hò = Son, ta có Son La Đô Rê Mi, kết trên Son: đây là thể "chủy" của thang ngũ cung, hay ngũ cung Đô trưởng dừng ở bậc năm.

Hai quãng làm trụ là hò – xang (quãng bốn đúng) và hò – xê (quãng năm đúng). Đây là những quãng hoà hợp nhất sau quãng tám, nên câu đàn điệu Bắc nghe vững. Không có nửa cung, không có quãng căng, giai điệu đi chủ yếu bằng bước một cung và quãng ba thứ, thỉnh thoảng nhảy quãng bốn, quãng năm. Đệm hợp âm cho điệu Bắc tương đối dễ: các hợp âm ba trưởng, thứ dựng trên năm nốt này, hoặc hợp âm treo (sus), đều hợp.

Điệu Nam dưới góc nhạc lý

Khung vẫn là năm chữ, nhưng chữ đổi chỗ

Điệu Nam vẫn xây trên các chữ hò, xự, xang, xê và chữ ở vị trí thứ năm, nhưng một số chữ không đứng ở vị trí như điệu Bắc. Khi xự được đàn già lên và chữ thứ năm được đàn cao hơn cống (phan), khoảng cách giữa các bậc thay đổi: quãng hò – xự rộng hơn một cung, quãng xự – xang hẹp lại. Bộ khoảng cách mới tạo ra cảm giác "co lại", nghe u uất.

Cao độ không đứng yên

Điều mà nhạc lý thang âm khó tả là ở điệu Nam, nhiều chữ không phải điểm mà là đường: đàn tới chữ rồi nhấn lên, rung quanh, nhả xuống. Một chữ "xang rung" là một cử động, không chỉ một tần số. Vì thế các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng hơi được quyết định bởi cách đàn chữ chứ không chỉ bởi chữ nào.

Đừng đánh đồng với giọng thứ

Thấy điệu Nam buồn, người học nhạc phương Tây hay gán nó là "giọng thứ". Không chính xác. Giọng thứ phương Tây có bảy nốt với chỗ nửa cung cố định và hệ hợp âm riêng. Điệu Nam là thang năm âm với cao độ linh hoạt. Hai cái có thể cùng gợi buồn, nhưng là hai hệ khác nhau. Ngay cả chuyện "giọng thứ thì buồn" cũng chỉ là khuynh hướng văn hoá chứ không phải luật.

Thử nghe sự khác nhau bằng một câu tự đặt

Lấy câu tự đặt sau (hệ hò = Son):

hò – xự – xang – xê – cống – xê – xang – xự – hò

Son – La – Đô – Rê – Mi – Rê – Đô – La – Son

  1. Đàn kiểu Bắc: mỗi chữ rõ ràng, nhịp vừa, ít rung. Nghe sáng.
  2. Đổi khung: đàn xự cao lên một chút (trên guitar có thể đẩy dây nhẹ, trên đàn tranh nhấn thêm), thay cống bằng một nốt cao hơn Mi, gần Fa. Nghe đã khác.
  3. Thêm hơi: rung chữ xự và xang, nhấn từ xang lên xê thay vì bật thẳng, đàn chậm lại. Lúc này câu nhạc gợi hơi Oán rõ hơn.

Bài tập này không thay được việc học với thầy, nhưng cho thấy nhanh rằng hơi là tổng của cao độ và cách đàn. Ghi lại cả ba bản bằng điện thoại để nghe so sánh.

Ý nghĩa với người soạn nhạc hôm nay

  • Muốn câu nhạc sáng, khoẻ, có chất cổ: dựa vào điệu Bắc, dùng năm nốt ngũ cung, trụ ở quãng bốn và quãng năm.
  • Muốn chất buồn kiểu cổ truyền: đừng chỉ chuyển sang giọng thứ; hãy để giọng hát hoặc một nhạc cụ nhấn được (đàn tranh, đàn bầu, đàn kìm) mang các chữ non già, còn phần đệm giữ thưa.
  • Khi ghi bản phối: chú thích rõ đoạn nào là hơi Bắc, đoạn nào là hơi Ai hay Oán để nhạc công cổ truyền biết cách đàn.

Đọc và nghe thêm

Các công trình của giáo sư Trần Văn Khê về hệ thống điệu và hơi là điểm xuất phát tốt; nhiều giáo trình đàn tranh, đàn kìm của giảng viên Nhạc viện TP.HCM và Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam có phần giải thích hơi kèm bài tập. Nhưng nguồn quan trọng nhất vẫn là bản thu: nghe một nghệ sĩ đàn cùng lúc một bài điệu Bắc và một bài hơi Oán, chú ý từng chữ xự, xang, là cách học nhanh hơn mọi bảng biểu.

Câu hỏi thường gặp

Điệu Bắc và điệu Nam khác nhau thế nào?

Điệu Bắc dùng thang năm âm có cao độ ổn định, nghe vui, sáng, khoẻ. Điệu Nam gồm các hơi như Xuân, Ai, có chữ đàn non già và rung nhấn nhiều, nghe buồn, trầm. Hơi Oán cũng thuộc nhóm buồn và thường được xếp riêng trong đờn ca tài tử.

Điệu Bắc có phải nhạc miền Bắc không?

Không. Bắc và Nam ở đây là tên hệ thang âm và tính chất, không chỉ vùng miền. Cả điệu Bắc lẫn điệu Nam đều có mặt trong đờn ca tài tử Nam Bộ và nhạc Huế. Nguồn gốc tên gọi có nhiều cách giải thích khác nhau.

Hơi trong nhạc cổ truyền là gì?

Hơi là sắc thái tình cảm của một điệu, tạo bởi cao độ cụ thể của một số chữ và cách nhấn, rung, luyến, nhịp độ khi đàn. Cùng tập chữ nhưng đàn khác hơi thì nghe khác hẳn. Khái niệm này không có tương đương gọn trong nhạc lý phương Tây.

Điệu Nam có phải giọng thứ không?

Không hẳn. Giọng thứ phương Tây là thang bảy nốt với hệ hợp âm riêng, còn điệu Nam là thang năm âm có cao độ linh hoạt. Cả hai có thể gợi buồn, nhưng chép điệu Nam thành giọng thứ là làm mất đặc trưng của hơi.

Người mới học đàn nên tập điệu Bắc hay điệu Nam trước?

Phần lớn thầy dạy đàn tranh cho học trò tập các bài điệu Bắc trước vì cao độ ổn định, ít nhấn rung. Khi tay trái đã nhấn chắc, tai đã quen, mới chuyển sang hơi Xuân, Ai và Oán. Thứ tự cụ thể nên theo giáo trình của thầy.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store