Trong nhạc cổ truyền Việt, điệu Bắc dùng thang năm âm gần như không bán âm với cao độ tương đối ổn định, nên nghe sáng, vui, khoẻ; điệu Nam dùng các hơi Xuân, Ai, Oán với những chữ đàn non, già, rung nhấn nhiều, nên nghe buồn, trầm lắng. Hai chữ "Bắc" và "Nam" ở đây là tên hệ thang âm và tính chất, không có nghĩa nhạc miền Bắc hay nhạc miền Nam. Nhìn bằng nhạc lý, điệu là cái khung các bậc, còn hơi là cách làm cho khung ấy mang một tâm trạng.
Điệu và hơi: hai khái niệm hay bị nhập làm một
Giới nghiên cứu nhạc cổ truyền, tiêu biểu là giáo sư Trần Văn Khê, phân biệt hai lớp:
- Điệu: hệ thống các bậc âm dùng trong bài, bậc nào là trụ, bậc nào là phụ, quan hệ khoảng cách giữa chúng. Gần với khái niệm thang âm và thể (mode) trong nhạc lý phương Tây.
- Hơi: sắc thái tình cảm của cùng một điệu, tạo bởi cao độ cụ thể của một số chữ (non hay già), kiểu nhấn rung, cách luyến, nhịp độ. Không có khái niệm tương đương gọn gàng trong nhạc lý phương Tây.
Nói cách khác, hai bài có thể dùng cùng tập chữ nhưng khác hơi, và người nghe quen vẫn nhận ra ngay. Ngược lại, chép ra khuông năm dòng mà không ghi chú gì thì hai bài ấy có thể trông gần như giống nhau. Đó là lý do người học nhạc lý phương Tây hay thấy điệu Nam "khó nắm" trên giấy.
Về tên gọi Bắc, Nam, có nhiều cách giải thích khác nhau về nguồn gốc, và chưa có kết luận được mọi người chấp nhận. Đừng suy từ tên gọi ra địa lý.
Bảng các điệu, hơi thường gặp
Trong đờn ca tài tử Nam Bộ, các bài bản thường được chia theo nhóm Bắc, Hạ, Nam và Oán; ở nhạc Huế và cải lương còn hay nhắc hơi Quảng. Bảng dưới tóm tắt mô tả phổ biến; chi tiết từng hơi các tài liệu không hoàn toàn thống nhất.
| Điệu / hơi | Tính chất thường được mô tả | Đặc điểm cao độ | Mức nhấn rung |
|---|---|---|---|
| Bắc | vui tươi, trong sáng, khoẻ | gần ngũ cung không bán âm, ổn định | vừa phải |
| Hạ | trang nghiêm, gắn với nhạc lễ | gần điệu Bắc | ít, thường đàn thẳng |
| Quảng | lạ tai, phóng khoáng | chịu ảnh hưởng nhạc Quảng Đông, có chữ đặc trưng | vừa |
| Xuân (thuộc điệu Nam) | êm, nhẹ nhàng, thư thái | có chữ lệch nhẹ | vừa đến nhiều |
| Ai (thuộc điệu Nam) | buồn thương, ai oán nhẹ | nhiều chữ nhấn, non già | nhiều |
| Oán | buồn sâu, nặng nề | thường mô tả có xự già, phan thay cống | rất nhiều |
Điệu Bắc dưới góc nhạc lý
Khung điệu Bắc là năm chữ hò – xự – xang – xê – cống với khoảng cách một cung, cung rưỡi, một cung, một cung, cung rưỡi. Nếu đặt hò = Son, ta có Son La Đô Rê Mi, kết trên Son: đây là thể "chủy" của thang ngũ cung, hay ngũ cung Đô trưởng dừng ở bậc năm.
Hai quãng làm trụ là hò – xang (quãng bốn đúng) và hò – xê (quãng năm đúng). Đây là những quãng hoà hợp nhất sau quãng tám, nên câu đàn điệu Bắc nghe vững. Không có nửa cung, không có quãng căng, giai điệu đi chủ yếu bằng bước một cung và quãng ba thứ, thỉnh thoảng nhảy quãng bốn, quãng năm. Đệm hợp âm cho điệu Bắc tương đối dễ: các hợp âm ba trưởng, thứ dựng trên năm nốt này, hoặc hợp âm treo (sus), đều hợp.
Điệu Nam dưới góc nhạc lý
Khung vẫn là năm chữ, nhưng chữ đổi chỗ
Điệu Nam vẫn xây trên các chữ hò, xự, xang, xê và chữ ở vị trí thứ năm, nhưng một số chữ không đứng ở vị trí như điệu Bắc. Khi xự được đàn già lên và chữ thứ năm được đàn cao hơn cống (phan), khoảng cách giữa các bậc thay đổi: quãng hò – xự rộng hơn một cung, quãng xự – xang hẹp lại. Bộ khoảng cách mới tạo ra cảm giác "co lại", nghe u uất.
Cao độ không đứng yên
Điều mà nhạc lý thang âm khó tả là ở điệu Nam, nhiều chữ không phải điểm mà là đường: đàn tới chữ rồi nhấn lên, rung quanh, nhả xuống. Một chữ "xang rung" là một cử động, không chỉ một tần số. Vì thế các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng hơi được quyết định bởi cách đàn chữ chứ không chỉ bởi chữ nào.
Đừng đánh đồng với giọng thứ
Thấy điệu Nam buồn, người học nhạc phương Tây hay gán nó là "giọng thứ". Không chính xác. Giọng thứ phương Tây có bảy nốt với chỗ nửa cung cố định và hệ hợp âm riêng. Điệu Nam là thang năm âm với cao độ linh hoạt. Hai cái có thể cùng gợi buồn, nhưng là hai hệ khác nhau. Ngay cả chuyện "giọng thứ thì buồn" cũng chỉ là khuynh hướng văn hoá chứ không phải luật.
Thử nghe sự khác nhau bằng một câu tự đặt
Lấy câu tự đặt sau (hệ hò = Son):
hò – xự – xang – xê – cống – xê – xang – xự – hò
Son – La – Đô – Rê – Mi – Rê – Đô – La – Son
- Đàn kiểu Bắc: mỗi chữ rõ ràng, nhịp vừa, ít rung. Nghe sáng.
- Đổi khung: đàn xự cao lên một chút (trên guitar có thể đẩy dây nhẹ, trên đàn tranh nhấn thêm), thay cống bằng một nốt cao hơn Mi, gần Fa. Nghe đã khác.
- Thêm hơi: rung chữ xự và xang, nhấn từ xang lên xê thay vì bật thẳng, đàn chậm lại. Lúc này câu nhạc gợi hơi Oán rõ hơn.
Bài tập này không thay được việc học với thầy, nhưng cho thấy nhanh rằng hơi là tổng của cao độ và cách đàn. Ghi lại cả ba bản bằng điện thoại để nghe so sánh.
Ý nghĩa với người soạn nhạc hôm nay
- Muốn câu nhạc sáng, khoẻ, có chất cổ: dựa vào điệu Bắc, dùng năm nốt ngũ cung, trụ ở quãng bốn và quãng năm.
- Muốn chất buồn kiểu cổ truyền: đừng chỉ chuyển sang giọng thứ; hãy để giọng hát hoặc một nhạc cụ nhấn được (đàn tranh, đàn bầu, đàn kìm) mang các chữ non già, còn phần đệm giữ thưa.
- Khi ghi bản phối: chú thích rõ đoạn nào là hơi Bắc, đoạn nào là hơi Ai hay Oán để nhạc công cổ truyền biết cách đàn.
Đọc và nghe thêm
Các công trình của giáo sư Trần Văn Khê về hệ thống điệu và hơi là điểm xuất phát tốt; nhiều giáo trình đàn tranh, đàn kìm của giảng viên Nhạc viện TP.HCM và Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam có phần giải thích hơi kèm bài tập. Nhưng nguồn quan trọng nhất vẫn là bản thu: nghe một nghệ sĩ đàn cùng lúc một bài điệu Bắc và một bài hơi Oán, chú ý từng chữ xự, xang, là cách học nhanh hơn mọi bảng biểu.
Câu hỏi thường gặp
Điệu Bắc và điệu Nam khác nhau thế nào?
Điệu Bắc dùng thang năm âm có cao độ ổn định, nghe vui, sáng, khoẻ. Điệu Nam gồm các hơi như Xuân, Ai, có chữ đàn non già và rung nhấn nhiều, nghe buồn, trầm. Hơi Oán cũng thuộc nhóm buồn và thường được xếp riêng trong đờn ca tài tử.
Điệu Bắc có phải nhạc miền Bắc không?
Không. Bắc và Nam ở đây là tên hệ thang âm và tính chất, không chỉ vùng miền. Cả điệu Bắc lẫn điệu Nam đều có mặt trong đờn ca tài tử Nam Bộ và nhạc Huế. Nguồn gốc tên gọi có nhiều cách giải thích khác nhau.
Hơi trong nhạc cổ truyền là gì?
Hơi là sắc thái tình cảm của một điệu, tạo bởi cao độ cụ thể của một số chữ và cách nhấn, rung, luyến, nhịp độ khi đàn. Cùng tập chữ nhưng đàn khác hơi thì nghe khác hẳn. Khái niệm này không có tương đương gọn trong nhạc lý phương Tây.
Điệu Nam có phải giọng thứ không?
Không hẳn. Giọng thứ phương Tây là thang bảy nốt với hệ hợp âm riêng, còn điệu Nam là thang năm âm có cao độ linh hoạt. Cả hai có thể gợi buồn, nhưng chép điệu Nam thành giọng thứ là làm mất đặc trưng của hơi.
Người mới học đàn nên tập điệu Bắc hay điệu Nam trước?
Phần lớn thầy dạy đàn tranh cho học trò tập các bài điệu Bắc trước vì cao độ ổn định, ít nhấn rung. Khi tay trái đã nhấn chắc, tai đã quen, mới chuyển sang hơi Xuân, Ai và Oán. Thứ tự cụ thể nên theo giáo trình của thầy.