Soạn NhạcWiki
Tìm
Ngũ cung & ký âm cổ truyền

Nốt non, nốt già và hơi Oán: những cao độ không có trên phím piano

Nốt non thấp hơn chuẩn một chút, nốt già cao hơn một chút, độ lệch không cố định và thường dưới nửa cung. Hơi Oán có xự già, phan nên không bấm đúng được trên piano.

Nốt non, nốt già và hơi Oán: những cao độ không có trên phím piano

Trong nhạc cổ truyền Việt, nốt "non" là nốt đàn hoặc hát thấp hơn cao độ chuẩn của chữ một chút, nốt "già" là cao hơn một chút; độ lệch thường nhỏ hơn nửa cung và không cố định. Những nốt này xuất hiện rõ nhất ở các hơi buồn của điệu Nam, tiêu biểu là hơi Oán, nơi chữ xự thường được đàn già và có rung. Vì nằm lọt giữa hai phím đàn, chúng không bấm được trên piano; chỉ giọng hát và những nhạc cụ nhấn được dây như đàn tranh, đàn kìm, đàn bầu, ghi-ta phím lõm mới tạo ra đúng.

Phím piano chỉ là một quy ước

Đàn piano chia quãng tám thành 12 nửa cung bằng nhau. Cách chia này, gọi là bình quân luật, được dùng rộng rãi ở châu Âu từ khoảng thế kỷ 18–19 vì cho phép chuyển sang mọi giọng mà không phải lên dây lại. Đổi lại, nó bỏ đi mọi cao độ nằm giữa hai phím.

Để đo những khoảng nhỏ hơn nửa cung, người ta dùng đơn vị cent: một nửa cung bình quân bằng 100 cent, một quãng tám bằng 1.200 cent. Đơn vị này do nhà ngữ âm học người Anh Alexander J. Ellis đề xuất trong công trình so sánh thang âm các dân tộc công bố năm 1885. Chính Ellis khi đo nhạc cụ châu Á đã thấy nhiều thang âm không khớp với phím piano, và kết luận thang âm là sản phẩm văn hoá chứ không phải quy luật tự nhiên duy nhất.

Với nhạc cổ truyền Việt, điều đó có nghĩa: khi một nghệ sĩ đàn xự già, họ không "đàn sai Rê thăng" hay "đàn phô Rê". Họ đang đàn đúng một cao độ mà hệ 12 phím không có tên.

Non và già: nghĩa là gì, lệch bao nhiêu

"Non" và "già" là cách nói dân gian rất hình ảnh: quả non chưa tới, quả già quá tới một chút. Khi thầy dạy đàn nói "chữ này đàn non", ý là đàn thấp hơn vị trí chuẩn một chút; "đàn già" là cao hơn một chút.

  • Độ lệch không cố định. Nó phụ thuộc hơi, bài, câu, và tai người đàn. Hai nghệ sĩ giỏi có thể đàn cùng một chữ già lệch khác nhau mà đều được giới chơi chấp nhận.
  • Thường đi kèm chuyển động. Nhiều nốt non, già không đứng yên mà được nhấn tới, rung quanh, hoặc nhả từ cao xuống. Cao độ "của nốt" là cả một đường cong, không phải một điểm.
  • Thường nhỏ hơn nửa cung. Nếu lệch tới nửa cung thì nó đã thành một nốt khác có phím riêng. Non, già là vùng lửng lơ ở giữa.

Các con số cent cụ thể mà bạn đọc được trong từng nghiên cứu đo đạc là số đo của những bản thu cụ thể, không nên coi là "chuẩn" cho mọi người đàn.

Hơi Oán và chữ xự già

Trong đờn ca tài tử và cải lương, hơi Oán được mô tả là hơi buồn sâu, oán thán. Nhiều tài liệu ghi các chữ chính của hơi Oán là hò – xự – xang – xê – phan – liu, trong đó:

  • Xự được đàn già, cao hơn xự của điệu Bắc, thường có rung. Đây là dấu hiệu nghe dễ nhận nhất.
  • Phan thay cho cống, nằm cao hơn vị trí cống, giữa cống và liu. Cao độ thực của phan cũng dao động theo người đàn.
  • Xang thường có rung và các chữ được nối với nhau bằng nhấn, luyến nhiều hơn hẳn điệu Bắc.

Các sách không hoàn toàn thống nhất về tên gọi và vị trí từng chữ trong hơi Oán, và hơi Ai, hơi Xuân cũng có những chữ nhấn rung riêng. Khi học, hãy theo hệ của thầy hoặc sách mình đang dùng, và quan trọng hơn là nghe nhiều bản thu để tai tự nắm vùng cao độ.

Đặc điểmĐiệu BắcHơi Oán (theo mô tả thường gặp)
Chữ chínhhò, xự, xang, xê, cốnghò, xự (già), xang, xê, phan
Cao độtương đối ổn định, gần thang ngũ cungcó nốt lệch khỏi hệ 12 nửa cung
Rung, nhấnvừa phải, dùng để tô điểmdày, là một phần của cao độ
Đàn trên pianogần đúng đượcchỉ làm tròn, mất màu hơi

Vì sao không nên ép về phím piano

Thử đàn một câu hơi Oán trên piano, thay xự già bằng Rê thăng (nếu hò = Đô) và phan bằng Si giáng. Câu nhạc sẽ ra một thứ nghe như giọng thứ phương Tây hoặc như nhạc "lạ", nhưng không còn là hơi Oán. Lý do:

  1. Cao độ bị làm tròn tới nửa cung gần nhất, sai lệch có khi tới vài chục cent, đủ để tai quen nghe cổ nhạc nhận ra.
  2. Piano không nhấn, không rung được; nốt bật ra rồi tắt dần. Phần "đường cong" của nốt mất hẳn.
  3. Khi đã viết thành Rê thăng, người đàn nhạc cụ khác sẽ đàn đúng Rê thăng, và bản chép trở thành nguồn sai cho người sau.

Không ép không có nghĩa là không được ghi. Người chép có thể dùng nốt gần nhất kèm ký hiệu mũi tên lên xuống, dấu phần tư cung hoặc chữ chú thích "già", "non". Điều quan trọng là người đọc biết đó là ký hiệu gần đúng.

Những nhạc cụ đàn được non già

  • Đàn tranh: tay trái nhấn dây phía bên trái con nhạn để nâng cao độ; nhấn nhiều hay ít quyết định già bao nhiêu.
  • Đàn kìm, đàn sến: phím cao, ngón tay ấn dây xuống sâu nông khác nhau để chỉnh cao độ.
  • Ghi-ta phím lõm: guitar được khoét lõm giữa các phím để ấn dây sâu hơn, tạo được nhấn và rung kiểu đàn kìm; phổ biến trong đờn ca tài tử, cải lương.
  • Đàn bầu: cần đàn uốn để đổi cao độ liên tục, vốn sinh ra cho kiểu luyến này.
  • Đàn nhị, sáo trúc và giọng hát: không có phím cố định hoặc chỉnh được bằng ngón và hơi.

Piano, organ, đàn phím điện tử thông thường không làm được, trừ khi dùng bánh xe uốn cao độ (pitch bend) trên đàn phím điện tử, một cách bắt chước gần đúng.

Tập tai nghe nốt non, già

  1. Dùng máy lên dây có thang cent. Nhiều ứng dụng lên dây trên điện thoại hiện số cent lệch. Bật bản thu đàn tranh hơi Oán gần máy, nhìn kim dao động khi nghệ sĩ đàn chữ xự: bạn sẽ thấy nó không đứng ở 0 mà nằm lệch và rung.
  2. Hát trên âm nền. Bật một âm nền (drone) là chữ hò, hát chữ xự bình thường rồi từ từ đẩy cao lên mà không tới chữ xang. Vùng giữa đó là vùng "già".
  3. So sánh đôi. Nghe một câu điệu Bắc rồi một câu hơi Oán của cùng nghệ sĩ, chú ý riêng chữ xự.
  4. Nhấn trên đàn tranh hoặc guitar. Trên guitar thường, bấm một nốt rồi đẩy dây sang ngang rất nhẹ (bend nhỏ). Đó là cách cảm nhận cơ học nhất về "già một chút".

Góc nhìn hôm nay

Người soạn nhạc mới ngày càng thích đưa chất liệu cổ truyền vào bài hát, nhưng nhiều bản phối chỉ dùng năm nốt ngũ cung "sạch" trên phím đàn rồi gọi là chất Việt. Hiểu nốt non, già giúp bạn biết lúc nào nên mời một nhạc công đàn tranh, đàn bầu, đàn kìm thật thay vì dùng âm sắc mẫu trên máy, và lúc nào nên để giọng ca tự do nhấn nhá.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các công trình của giáo sư Trần Văn Khê về hệ thống điệu và hơi trong nhạc cổ truyền Việt Nam, các giáo trình đàn tranh, đàn kìm của giảng viên nhạc viện, và nhất là nghe thật nhiều bản thu của các nghệ sĩ đờn ca tài tử. Tai học được điều mà sách chỉ tả được gần đúng.

Câu hỏi thường gặp

Nốt non và nốt già là gì?

Nốt non là nốt đàn hoặc hát thấp hơn cao độ chuẩn của chữ một chút, nốt già là cao hơn một chút. Độ lệch thường nhỏ hơn nửa cung, thay đổi theo hơi và người đàn. Đây là đặc trưng của các hơi buồn trong nhạc cổ truyền Việt.

Hơi Oán khác điệu Bắc ở chỗ nào?

Hơi Oán dùng một số chữ có cao độ lệch, thường mô tả là xự già và phan thay cho cống, cùng với rung nhấn dày. Điệu Bắc có cao độ ổn định hơn, gần thang ngũ cung không bán âm. Vì vậy hơi Oán nghe buồn, nặng, còn điệu Bắc nghe sáng, khoẻ.

Có đàn được hơi Oán trên piano không?

Chỉ đàn được bản làm tròn, vì piano không có cao độ nằm giữa hai phím và không nhấn rung được. Bản đàn sẽ giữ được khung giai điệu nhưng mất màu hơi. Đàn phím điện tử có bánh xe uốn cao độ có thể bắt chước gần đúng.

Cent là gì?

Cent là đơn vị đo khoảng cách cao độ, một nửa cung bình quân bằng 100 cent và một quãng tám bằng 1.200 cent. Đơn vị này do Alexander J. Ellis đề xuất năm 1885. Nhiều ứng dụng lên dây trên điện thoại hiển thị số cent lệch, dùng để tập nghe nốt non, già.

Học đàn tranh bao lâu thì nhấn được nốt già?

Không có mốc chung, vì tuỳ tai, tay và thời gian tập mỗi ngày. Người mới thường mất một thời gian để nhấn đúng cao độ của điệu Bắc trước, rồi mới học nhấn non già của các hơi buồn. Nên tập chậm cùng thầy hoặc bản thu mẫu và dùng máy lên dây để tự kiểm.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store