Soạn NhạcWiki
Tìm
Ngũ cung & ký âm cổ truyền

Đối chiếu hò xự xang xê cống với Đô Rê Mi: các hệ quy đổi thường gặp

Không có một bảng quy đổi duy nhất: hò có thể bằng Đô, Son hay Rê tuỳ tài liệu. Khoảng cách giữa các chữ cố định, xang không phải Mi; luôn ghi rõ hệ đang dùng.

Đối chiếu hò xự xang xê cống với Đô Rê Mi: các hệ quy đổi thường gặp

Không có một bảng đối chiếu duy nhất giữa hò xự xang xê cống và Đô Rê Mi. Hệ chữ cổ truyền chỉ ghi quan hệ giữa các bậc, nên quy đổi tuỳ vào việc chữ hò được đặt ở cao độ nào: các tài liệu thường gặp nhất đặt hò bằng Đô, bằng Son hoặc bằng Rê. Điều cố định là khoảng cách giữa các chữ ở điệu Bắc (một cung, cung rưỡi, một cung, một cung, cung rưỡi), còn tên nốt phương Tây thì đổi theo hệ.

Ba hệ quy đổi hay gặp

Bảng dưới liệt kê đủ mười chữ qua hai quãng tám theo ba hệ phổ biến trong sách dạy đàn tranh, sáo, đàn kìm và các bài viết nhạc lý. Tên chữ quãng cao theo cách viết thông dụng; sách của bạn có thể viết khác dấu.

ChữHệ hò = ĐôHệ hò = SonHệ hò = Rê
hòĐô (C)Son (G)Rê (D)
xựRê (D)La (A)Mi (E)
xangFa (F)Đô (C)Son (G)
xêSon (G)Rê (D)La (A)
cốngLa (A)Mi (E)Si (B)
liuĐô caoSon caoRê cao
úRê caoLa caoMi cao
xángFa caoĐô caoSon cao
xếSon caoRê caoLa cao
cộngLa caoMi caoSi cao

Cả ba hệ đều chỉ dùng phím trắng trên piano. Đó là một lý do chúng phổ biến: người viết sách không phải rải dấu thăng giáng khắp bản. Nhưng "chỉ phím trắng" không có nghĩa giọng hát hay nhạc cụ thực tế cũng ở cao độ đó. Người ca, người đàn vẫn có thể lên dây cao hơn hay thấp hơn cho vừa giọng.

Lỗi phổ biến nhất: coi xang là Mi

Người mới hay đọc "hò xự xang xê cống" như "Đô Rê Mi Fa Son", vì cả hai đều là chuỗi năm tiếng đọc liền. Đây là lỗi nặng: nó đưa vào một chỗ nửa cung (Mi – Fa) mà điệu Bắc không có, và làm quãng hò – xang thành quãng ba trưởng thay vì quãng bốn đúng. Đàn theo cách hiểu đó, câu nhạc nghe "tây" và sai lệch hẳn.

Cách tự kiểm: hò lên xang phải đúng quãng bốn (như Đô lên Fa, Son lên Đô), hò lên xê phải đúng quãng năm (như Đô lên Son, Son lên Rê). Nếu bảng quy đổi trong tay bạn không thoả hai điều này thì bảng đó đang mô tả một hơi khác hoặc đã ghi sai.

Vì sao lại có nhiều hệ

Cao độ tương đối là bản chất của hệ chữ

Giống xướng âm "Đô di động", chữ hò là nốt gốc của bài chứ không phải một tần số. Người ca giọng cao lên dây cao, giọng thấp lên dây thấp, chữ vẫn là chữ. Chỉ khi chuyển sang ký âm phương Tây, vốn ghi cao độ tuyệt đối, người chép mới phải chọn hò bằng nốt nào.

Mỗi nhạc cụ có điểm thuận tay riêng

Sáo trúc, đàn tranh, đàn kìm, đàn bầu mỗi loại có âm vực và cách lên dây riêng. Trong giới đờn ca tài tử còn có những cách lên dây mang tên riêng (thường gọi dây Hò Nhứt, dây Hò Tư…), mỗi cách đặt chữ hò ở vị trí khác trên đàn. Người viết sách cho nhạc cụ nào thường chọn hệ quy đổi thuận nhất cho nhạc cụ đó.

Thói quen của từng thầy, từng trường

Sách của các nghệ sĩ – giảng viên khác nhau dùng hệ khác nhau, và học trò theo thầy. Không hệ nào "chuẩn" hơn hệ nào; chỉ có hệ được ghi rõ hay không được ghi rõ.

Cầm một bản nhạc lạ, đoán hệ quy đổi thế nào

  1. Đọc trang chú giải. Sách tử tế luôn ghi "hò = …" ở đầu sách hoặc đầu bài. Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất.
  2. Nếu bản có cả chữ và khuông năm dòng, nhìn chữ hò đầu tiên nằm ở nốt nào trên khuông là biết.
  3. Nếu chỉ có khuông năm dòng mà không có chữ, tìm nốt kết và năm tên nốt chính. Ví dụ năm nốt Son La Đô Rê Mi, kết trên Son, rất có thể người chép dùng hệ hò = Son.
  4. Nếu chỉ có chữ, bạn tự chọn hệ. Chọn hệ cho giai điệu nằm vừa giọng mình hay vừa nhạc cụ mình, rồi ghi rõ lựa chọn ở đầu bản chép.

Giới hạn của mọi bảng quy đổi

Bảng đối chiếu chỉ đúng gọn gàng với điệu Bắc, nơi cao độ các chữ tương đối ổn định. Với các hơi thuộc điệu Nam như Xuân, Ai, Oán, một số chữ được đàn non (hơi thấp) hoặc già (hơi cao), có rung, có nhấn từ chữ này sang chữ khác. Ghi những chữ đó thành Rê, Fa, La… là làm tròn. Bản ghi dùng được để học khung bài, nhưng nếu đàn trên piano đúng như ghi thì sẽ mất màu hơi. Nhiều sách thêm mũi tên lên xuống hoặc chữ "già", "non" cạnh nốt để nhắc người đàn.

Cần nhớ thêm: hệ 12 nửa cung đều của piano là một quy ước của nhạc phương Tây từ vài thế kỷ nay. Nhạc cổ truyền Việt không được xây trên quy ước đó. Quy đổi là cầu nối để hai bên hiểu nhau, không phải bản dịch hoàn hảo.

Bài tập đối chiếu

Lấy một câu chữ tự đặt (không phải trích bài bản):

xang – xê – cống – liu – cống – xê – xang – xự – hò

  • Hệ hò = Đô: Fa – Son – La – Đô – La – Son – Fa – Rê – Đô
  • Hệ hò = Son: Đô – Rê – Mi – Son – Mi – Rê – Đô – La – Son
  • Hệ hò = Rê: Son – La – Si – Rê – Si – La – Son – Mi – Rê

Đàn cả ba trên cùng một nhạc cụ. Bạn sẽ nghe đúng một giai điệu ở ba độ cao. Bây giờ thử cố tình đàn sai theo kiểu "xang = Mi" (Mi – Fa – Son – Đô – Son – Fa – Mi – Rê – Đô): câu nhạc lập tức đổi tính chất. Bài tập này giúp tai nhớ rằng khoảng cách quyết định, không phải tên gọi.

Bước tiếp: chép lại câu trên ra khuông năm dòng theo hệ bạn chọn, ghi "hò = …" phía trên khuông. Thói quen ghi rõ hệ ngay từ đầu sẽ cứu bạn khỏi rất nhiều nhầm lẫn khi làm việc với người khác.

Góc nhìn hôm nay

Người soạn nhạc mới hiện nay thường viết bằng khuông năm dòng hoặc phần mềm ký âm, rồi đưa cho nhạc công đàn tranh, sáo trúc đọc. Nếu nhạc công quen đọc chữ, bạn có thể ghi thêm một dòng chữ hò xự xang dưới khuông với hệ đã nói rõ. Ngược lại, khi chép một bài dân ca từ sách cũ sang phần mềm, hãy giữ ghi chú về hệ quy đổi và các chữ non, già trong phần chú thích.

Tài liệu nên tìm: các giáo trình đàn tranh, đàn kìm, sáo trúc của giảng viên Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và Nhạc viện TP.HCM (thường có trang quy đổi ở đầu), các bài viết của giáo sư Trần Văn Khê giải thích điệu và hơi. Đọc hai cuốn dùng hai hệ khác nhau là cách nhanh nhất để thấm rằng quy đổi chỉ là quy ước.

Câu hỏi thường gặp

Hò tương ứng với nốt nào?

Tuỳ hệ quy đổi của tài liệu: phổ biến nhất là hò = Đô, hò = Son hoặc hò = Rê. Không hệ nào đúng duy nhất, vì chữ hò là nốt gốc tương đối của bài. Luôn xem chú thích đầu sách để biết tác giả dùng hệ nào.

Xang là Mi hay Fa?

Ở hệ hò = Đô, xang là Fa, vì hò lên xang là quãng bốn đúng. Xang không phải Mi; đọc thành Mi là lỗi phổ biến khiến câu nhạc có nửa cung sai. Ở hệ hò = Son, xang là Đô; ở hệ hò = Rê, xang là Son.

Quy đổi hò xự xang xê cống sang hợp âm guitar được không?

Được, sau khi chọn hệ quy đổi. Ví dụ với hò = Son, năm chữ là Son La Đô Rê Mi, có thể đệm bằng các hợp âm G, C, Am hay hợp âm sus. Nhưng các chữ non, già của hơi Oán, hơi Ai không khớp với phím đàn guitar thông thường.

Vì sao sách này ghi hò là Đô, sách kia ghi hò là Son?

Vì hệ chữ chỉ ghi quan hệ giữa các bậc, còn cao độ tuyệt đối do người chép chọn cho thuận nhạc cụ hoặc giọng hát. Cả hai đều đúng nếu khoảng cách giữa các chữ được giữ nguyên. Điều quan trọng là tác giả có ghi rõ hệ hay không.

Nốt non, nốt già quy đổi thế nào?

Không quy đổi chính xác được sang phím đàn piano, vì cao độ của chúng nằm lệch khỏi hệ 12 nửa cung đều và thay đổi theo người đàn. Bản ghi thường làm tròn về nốt gần nhất rồi thêm ký hiệu mũi tên hoặc chữ "già", "non". Muốn đàn đúng cần nghe bản thu của nghệ sĩ.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store