Tự học piano nên bắt đầu từ ba thứ: ngồi đúng tầm (khuỷu tay ngang hoặc cao hơn mặt phím một chút, lưng thẳng, ngồi nửa trước ghế), giữ bàn tay khum tròn với đầu ngón chạm phím, và thuộc quy ước số ngón — ngón cái là 1, ngón trỏ 2, ngón giữa 3, ngón áp út 4, ngón út 5, cho cả hai tay. Tập hai tay thì không ghép ngay: học từng tay riêng cho trôi, ghép thật chậm từng câu ngắn, rồi mới tăng tốc. Phần lớn người tự học gặp khó không phải vì thiếu năng khiếu mà vì ghép hai tay quá sớm và quá nhanh.
Làm quen bàn phím trong mười phút
Phím đen trên piano xếp thành nhóm hai phím và nhóm ba phím xen nhau. Phím trắng ngay bên trái nhóm hai phím đen là nốt Đô (C). Từ Đô đi sang phải theo phím trắng: Đô – Rê – Mi – Fa – Son – La – Si, rồi lại Đô ở quãng tám cao hơn. Nốt Đô gần giữa đàn nhất, gọi là Đô giữa (C4) — điểm mốc quan trọng khi đọc nhạc.
Phím đen là các nốt thăng, giáng. Phím đen ngay bên phải Đô là Đô thăng, cũng chính là Rê giáng. Hiểu điều này rồi, mọi khái niệm cung, nửa cung trở nên trực quan: hai phím sát nhau (dù trắng hay đen) cách nhau nửa cung. Đó là lý do piano được coi là nhạc cụ "nhìn thấy nhạc lý".
Tư thế ngồi
| Bộ phận | Đúng | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Ghế | Ngồi nửa trước mặt ghế, cách đàn sao cho tay duỗi tới phím với khuỷu tay hơi cong | Ngồi quá sát, khuỷu tay bị ép ra sau thân |
| Độ cao | Khuỷu tay ngang hoặc cao hơn mặt phím một chút; cẳng tay gần song song với sàn | Ghế thấp, cổ tay phải nâng ngược lên |
| Lưng và vai | Lưng thẳng tự nhiên, vai thả lỏng | Gù lưng nhìn phím, nhún vai khi gặp đoạn khó |
| Chân | Bàn chân đặt trên sàn; trẻ nhỏ chân chưa tới sàn thì kê bục | Chân đung đưa, mất điểm tựa |
| Vị trí ngồi | Thân người đối diện khoảng Đô giữa | Ngồi lệch hẳn sang một bên |
Với trẻ em, ghế đàn chỉnh được độ cao hoặc một tấm đệm chắc chắn là thứ nên có. Trẻ ngồi thấp phải nâng cổ tay lên với phím sẽ nhanh mỏi và tập sai thế tay từ đầu.
Hình dáng bàn tay
Hình ảnh hay dùng nhất: bàn tay úp lên như đang cầm một quả bóng nhỏ hay quả cam. Các ngón cong tự nhiên, đầu ngón (không phải lòng ngón) chạm phím. Ngón cái chạm phím bằng cạnh bên. Cổ tay ngang với mu bàn tay, không võng xuống, không gồ lên. Lực bấm đến từ trọng lượng cánh tay truyền qua, không phải do ngón tay tự đập xuống.
Lỗi phổ biến nhất của người tự học là ngón tay duỗi phẳng, khớp đầu ngón gập ngược vào trong khi bấm. Kiểm tra bằng cách nhìn ngón út: ngón út thường là ngón "sụp" đầu tiên.
Số ngón: quy ước cho cả hai tay
Bản nhạc piano cho người học thường ghi số nhỏ trên hoặc dưới nốt để chỉ ngón nào bấm. Cả hai tay đều đánh số từ ngón cái: 1 cái, 2 trỏ, 3 giữa, 4 áp út, 5 út. Vì tay trái là ảnh gương của tay phải, cùng một số nhưng hai tay ở hai đầu ngược nhau: khi đặt ở vị trí Đô, ngón 1 tay phải ở Đô giữa, còn ngón 5 tay trái ở Đô thấp hơn một quãng tám.
Tuân theo số ngón ghi trong sách là thói quen quan trọng. Ngón tay sai có thể không gây hậu quả gì ở câu nhạc đầu, nhưng sẽ làm bàn tay bị kẹt ở câu sau. Gam Đô trưởng là ví dụ điển hình:
- Tay phải đi lên: 1 – 2 – 3 – 1 – 2 – 3 – 4 – 5 (luồn ngón cái dưới ngón 3 để sang Fa).
- Tay trái đi lên: 5 – 4 – 3 – 2 – 1 – 3 – 2 – 1 (vắt ngón 3 qua ngón cái để sang La).
Bài tập năm ngón và câu nhạc đầu tiên
Đặt tay phải ở "vị trí Đô": năm ngón lên năm phím trắng Đô – Rê – Mi – Fa – Son, mỗi ngón một phím. Bấm lần lượt 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 4 – 3 – 2 – 1, chậm, đều, nghe xem các nốt to bằng nhau không. Làm tương tự với tay trái, ngón 5 ở Đô dưới.
Câu nhạc đầu tiên hợp với vị trí này là chủ đề "Ode to Joy" (Khúc hoan ca) trong chương cuối Giao hưởng số 9 của Beethoven, tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ từ lâu. Câu đầu nằm gọn trong năm nốt:
Mi – Mi – Fa – Son – Son – Fa – Mi – Rê – Đô – Đô – Rê – Mi – Mi – Rê – Rê
Ngón tay phải tương ứng: 3 – 3 – 4 – 5 – 5 – 4 – 3 – 2 – 1 – 1 – 2 – 3 – 3 – 2 – 2. Không cần di chuyển bàn tay, chỉ cần các ngón ở đúng chỗ.
Ghép hai tay: chậm là nhanh
- Tay phải một mình cho tới khi chơi không cần nghĩ.
- Tay trái một mình, cũng tới mức đó. Người mới hay bỏ qua bước này vì tay trái "chỉ có mấy nốt".
- Ghép từng ô nhịp: chọn một ô, chơi hai tay rất chậm, chậm tới mức không sai.
- Tìm điểm gặp: đánh dấu những chỗ hai tay bấm cùng lúc; đó là các "neo". Giữa hai neo, đếm thầm để tay nào bấm trước tay nào.
- Nối ô: hai ô, bốn ô, rồi cả câu. Vẫn chậm.
- Tăng tốc từng chút, chỉ khi tốc độ hiện tại đã chơi sạch ba lần liền.
Bài tập đầu tiên cho hai tay có thể rất đơn giản: tay phải chơi câu "Ode to Joy" ở trên, tay trái chỉ bấm một nốt Đô dài ở đầu mỗi bốn nốt. Khi đã quen, tay trái đổi giữa Đô và Son theo cảm giác câu nhạc.
Lịch tập cho người tự học
Hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày tốt hơn hai tiếng vào cuối tuần. Một buổi gợi ý: năm phút năm ngón và gam, mười phút bài đang học (tập phần khó trước, không phải chơi lại phần đã thuộc), năm phút đọc một đoạn nhạc mới, và năm phút chơi tự do cho vui. Ghi âm mỗi tuần một lần để nghe lại sự tiến bộ, vì tiến bộ hằng ngày quá nhỏ để tự nhận ra.
Đau cổ tay, đau cẳng tay hay tê ngón tay kéo dài là dấu hiệu cần dừng lại xem tư thế. Nghỉ vài ngày; nếu không đỡ, nên đi khám thay vì cố tập tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Số ngón tay trên piano đánh thế nào?
Cả hai tay đánh số từ ngón cái: 1 cái, 2 trỏ, 3 giữa, 4 áp út, 5 út. Vì hai tay là ảnh gương, cùng số ngón nhưng nằm ở hai phía ngược nhau trên bàn phím.
Ngồi đàn piano cao bao nhiêu là đúng?
Khuỷu tay ngang hoặc cao hơn mặt phím một chút, cẳng tay gần song song với sàn, cổ tay không phải nâng lên hay võng xuống. Trẻ em thường cần ghế chỉnh được độ cao hoặc đệm ngồi và bục kê chân.
Tự học piano có được không?
Được, nhất là khi mục tiêu là chơi cho mình, đệm hát hay hiểu nhạc lý. Rủi ro lớn nhất là tập sai tư thế lâu ngày; vài buổi học có thầy chỉnh tay ở giai đoạn đầu giúp tránh điều này.
Làm sao chơi piano hai tay không bị rối?
Tập từng tay riêng cho thuần, rồi ghép từng ô nhịp thật chậm, tìm những chỗ hai tay bấm cùng lúc làm điểm neo. Chỉ tăng tốc khi đã chơi sạch ở tốc độ chậm vài lần liền.
Nốt Đô trên piano nằm ở đâu?
Đô là phím trắng ngay bên trái mỗi nhóm hai phím đen. Đô gần giữa đàn nhất gọi là Đô giữa (C4), là mốc để đặt tay và đọc nhạc.