Hợp âm chặn (barre) là hợp âm trong đó ngón trỏ đè ngang nhiều dây ở cùng một phím, đóng vai như một "phím đàn di động", còn các ngón khác bấm hình của một hợp âm thế mở. Nhờ đó một hình tay có thể dời lên xuống cần đàn để ra mọi hợp âm cùng loại — F, Bm, C#m đều là hợp âm chặn. Capo là chiếc kẹp làm đúng việc của ngón trỏ ấy nhưng bằng dụng cụ: kẹp ở phím nào thì toàn bộ đàn cao lên bấy nhiêu nửa cung, giúp đổi giọng bài hát mà vẫn bấm các hợp âm thế mở quen thuộc.
Vì sao người học guitar sợ hợp âm F
Gần như mọi người tự học guitar đều dừng lại ở hợp âm F. Lý do đơn giản: đây thường là hợp âm chặn đầu tiên phải gặp, vì F xuất hiện trong giọng Đô trưởng (bậc IV) — giọng phổ biến nhất cho người mới. Ngón trỏ phải đè cả sáu dây ở phím 1, nơi dây căng nhất và xa đầu đàn nhất, trong khi ba ngón còn lại bấm thêm. Tay chưa đủ sức, tiếng rè ở vài dây, cổ tay mỏi, và người học kết luận "tay mình không hợp".
Thực tế, hợp âm chặn đòi hỏi kỹ thuật đúng hơn là sức mạnh. Hầu hết người tập đều mất vài tuần mới bấm sạch được F; đó là quá trình bình thường, không phải dấu hiệu thiếu năng khiếu.
Hai hình chặn cơ bản
Hai hình tay chặn được dùng nhiều nhất bắt nguồn từ hai hợp âm thế mở: hình E (Mi trưởng) và hình A (La trưởng), kèm hai bản thứ của chúng là hình Em và Am.
| Hình gốc | Nốt gốc nằm ở | Chặn phím 1 | Chặn phím 2 | Chặn phím 3 | Chặn phím 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Hình E (trưởng) | Dây 6 | F | F# / Gb | G | A |
| Hình Em (thứ) | Dây 6 | Fm | F#m | Gm | Am |
| Hình A (trưởng) | Dây 5 | A# / Bb | B | C | D |
| Hình Am (thứ) | Dây 5 | A#m / Bbm | Bm | Cm | Dm |
Quy tắc đọc bảng: tên hợp âm là tên nốt mà ngón trỏ đang chặn trên dây chứa nốt gốc. Biết tên nốt trên dây 6 và dây 5 là tìm được mọi hợp âm chặn. Ví dụ Bm quen thuộc là hình Am chặn ở phím 2, nốt gốc Si nằm ở dây 5 phím 2.
Bấm hợp âm chặn cho sạch tiếng
- Ngón trỏ hơi nghiêng: đè bằng cạnh ngoài của ngón trỏ (phía ngón cái) thay vì lòng ngón phẳng. Cạnh xương cứng hơn, dây ít lọt vào nếp gấp đốt ngón.
- Sát phím đàn: đặt ngón trỏ ngay sau thanh phím kim loại, không ở giữa ô.
- Ngón cái sau cần đàn hạ thấp: khoảng giữa lưng cần, đối diện ngón trỏ hoặc ngón giữa, tạo thế kẹp.
- Dùng sức kéo của cánh tay: thay vì bóp bằng ngón cái, hãy để trọng lượng cánh tay kéo nhẹ cần đàn về phía người. Cách này đỡ mỏi cổ tay rất nhiều.
- Kiểm từng dây: giữ hợp âm, gảy từng dây từ 6 tới 1. Dây nào rè thì xoay, dịch ngón trỏ một chút cho dây đó không lọt vào khe đốt ngón.
Không phải dây nào cũng cần ngón trỏ đè chắc: trong hình E, các ngón khác đã bấm dây 5, 4, 3; ngón trỏ thật ra chỉ cần đè chắc dây 6, 2 và 1. Biết điều này giúp tập trung lực vào đúng chỗ.
Lộ trình bốn tuần cho hợp âm chặn
- Tuần 1: chặn ở phím 5 trước (hình E ra A), nơi dây mềm hơn phím 1. Giữ năm giây, thả, lặp lại.
- Tuần 2: dời dần xuống phím 3 (G), rồi phím 1 (F). Tập đổi từ C sang F và ngược lại.
- Tuần 3: hình Am chặn phím 2 (Bm). Tập vòng G – Bm – C – D hoặc D – Bm – G – A.
- Tuần 4: đệm một bài có hợp âm chặn, chấp nhận còn rè vài chỗ, quan trọng là không dừng.
Có một lối tắt tạm thời: hợp âm F "nhỏ" chỉ bấm bốn dây cao (ngón trỏ chặn dây 1 và 2 ở phím 1, ngón giữa dây 3 phím 2, ngón áp út dây 4 phím 3). Dùng tạm khi đệm hát là hoàn toàn được, nhưng đừng để nó thay hẳn việc tập F đầy đủ.
Đau cổ tay, đau lan xuống cẳng tay hay tê ngón kéo dài là dấu hiệu tập quá sức hoặc sai tư thế; nghỉ vài ngày, và đi khám nếu không đỡ.
Capo: đổi giọng không cần học hợp âm mới
Capo kẹp ngang tất cả các dây ở một phím. Kẹp phím 1 thì mọi thứ cao lên nửa cung, kẹp phím 2 cao lên một cung, cứ thế. Người chơi vẫn bấm hình hợp âm thế mở như cũ, nhưng âm thanh thật đã đổi giọng.
| Bấm hình | Capo phím 1 | Capo phím 2 | Capo phím 3 | Capo phím 5 |
|---|---|---|---|---|
| C | C# / Db | D | D# / Eb | F |
| G | G# / Ab | A | A# / Bb | C |
| Am | A#m / Bbm | Bm | Cm | Dm |
| D | D# / Eb | E | F | G |
Dùng capo khi nào
- Bài viết ở giọng nhiều hợp âm chặn: bài giọng Mi giáng trưởng (Eb) chẳng hạn, kẹp capo phím 3 và bấm hình C là đệm bằng toàn hợp âm thế mở.
- Giọng hát cao hơn bài gốc: kẹp capo lên để nâng giọng đệm cho vừa người hát.
- Muốn màu tiếng sáng hơn: hai cây guitar đàn chung, một cây bấm hình C kẹp capo phím 5, cây kia bấm F không capo — cùng giọng nhưng tiếng hai cây khác nhau, nghe dày hơn.
Capo chỉ nâng giọng lên, không hạ xuống. Bài quá cao so với giọng hát thì phải chuyển sang hình hợp âm thấp hơn (ví dụ từ hình D xuống hình C), rồi dùng capo để tinh chỉnh.
Gắn capo đúng cách
Đặt capo sát phía sau thanh phím (giống ngón tay bấm), kẹp vừa đủ chặt để không rè. Kẹp quá chặt có thể kéo dây lệch, làm đàn hơi phô; sau khi gắn, nên kiểm tra lại bằng máy chỉnh dây. Tháo capo khi cất đàn để lò xo và đệm cao su bền hơn.
Tính nhanh capo cho một bài hát
Muốn biết kẹp capo phím mấy, đếm số nửa cung từ giọng hình bấm lên giọng cần. Ví dụ bài viết ở giọng Rê (D) mà muốn bấm bằng hình C: từ Đô lên Rê là hai nửa cung, kẹp phím 2. Bài ở giọng Mi (E) muốn bấm hình D: từ Rê lên Mi hai nửa cung, kẹp phím 2. Bài ở giọng Fa thăng thứ (F#m) muốn bấm hình Em: từ Mi lên Fa thăng hai nửa cung, cũng phím 2.
Nhớ thêm rằng giữa Mi – Fa và Si – Đô chỉ cách nửa cung, các cặp nốt khác cách một cung. Thuộc điều này là tính capo trong đầu được, không cần tra bảng.
Hợp âm chặn và capo: không phải chọn một
Một số người cho rằng dùng capo là "né" hợp âm chặn. Thật ra hai kỹ năng bổ trợ nhau. Hợp âm chặn cho phép đàn mọi giọng, di chuyển tự do trên cần đàn, và là nền tảng để hiểu cấu trúc hợp âm trên guitar. Capo cho phép giữ được những hình thế mở vang, có dây buông ngân — thứ âm sắc mà hợp âm chặn không có. Người đệm hát giỏi thường dùng cả hai, chọn theo bài.
Câu hỏi thường gặp
Hợp âm chặn là gì?
Là hợp âm trong đó ngón trỏ đè ngang nhiều dây ở cùng một phím, các ngón khác bấm hình của một hợp âm thế mở. Dời cả hình lên xuống cần đàn sẽ ra các hợp âm cùng loại ở giọng khác, như F, G, Bm, C#m.
Bấm hợp âm F guitar mãi vẫn rè phải làm sao?
Dùng cạnh ngoài ngón trỏ thay vì lòng ngón, đặt sát phím đàn, để cánh tay kéo nhẹ thay vì bóp bằng ngón cái, và kiểm từng dây để chỉnh. Tập ở phím 5 trước rồi mới về phím 1. Thường cần vài tuần mới bấm sạch.
Capo phím 2 bấm hợp âm C thì ra hợp âm gì?
Ra hợp âm D (Rê trưởng), vì capo phím 2 nâng mọi thứ lên một cung. Tương tự bấm hình G sẽ ra A, bấm Am ra Bm.
Dùng capo có làm hỏng đàn không?
Không, nếu kẹp đúng chỗ và vừa lực. Kẹp quá chặt có thể làm dây hơi lệch cao độ. Nên tháo capo khi cất đàn.
Capo có hạ giọng được không?
Không. Capo chỉ nâng giọng. Muốn hạ giọng, chọn hình hợp âm của giọng thấp hơn rồi dùng capo để chỉnh tinh nếu cần.