Nhạc cụ đầu tiên nên chọn theo mục đích: muốn đệm hát và mang đi đâu cũng được thì guitar; muốn hiểu nhạc lý, nhìn rõ nốt và hợp âm, chuẩn bị cho việc tự soạn bài thì piano hoặc đàn phím; muốn gọn nhẹ, dễ bắt đầu, gần với giai điệu dân ca thì sáo trúc. Với trẻ em, đàn phím thường dễ vào nhất vì bấm là ra tiếng đúng, trong khi guitar cỡ thường có thể quá to và làm đau ngón tay nhỏ. Không có nhạc cụ nào "tốt nhất" — nhạc cụ tốt nhất là cái mà người học còn muốn cầm lên sau một tháng.
Bắt đầu từ câu hỏi: học để làm gì
Trước khi so sánh nhạc cụ, hãy trả lời thật lòng mình học để làm gì. Bảng dưới gợi ý cách ghép mục đích với nhạc cụ, theo kinh nghiệm phổ biến ở các lớp học nhạc cho người mới.
| Mục đích chính | Nhạc cụ hợp | Vì sao |
|---|---|---|
| Đệm hát cho mình và bạn bè | Guitar | Vài hợp âm đã đệm được nhiều bài; mang theo dễ |
| Hiểu nhạc lý, tự viết bài | Piano / đàn phím | Bàn phím bày nốt theo hàng, nhìn thấy quãng, hợp âm ngay trước mắt |
| Chơi giai điệu, chất dân gian | Sáo trúc | Gọn nhẹ, dễ mang, gần với giọng hát và dân ca |
| Chơi nhạc cổ truyền Việt | Đàn tranh, sáo trúc | Lên dây, ngón nhấn luyến hợp với thang âm cổ truyền |
| Làm nhạc trên máy tính | Đàn phím (có thể là bàn phím MIDI) | Phần mềm làm nhạc hầu hết nhập nốt bằng bàn phím |
| Chưa biết, chỉ muốn thử | Đàn phím nhỏ hoặc sáo | Dễ ra tiếng, ít nản ở tuần đầu |
Guitar: dễ đệm, khó tuần đầu
Guitar có lợi thế lớn: biết khoảng năm, sáu hợp âm cơ bản là đệm được rất nhiều bài hát. Đàn gọn, mang tới đâu cũng được, chơi một mình hay chơi nhóm đều vui. Điểm khó là mấy tuần đầu: đầu ngón tay trái đau vì bấm dây, các ngón chưa quen tách nhau ra để bấm hợp âm, và tiếng thường rè do bấm chưa đủ lực. Đây là giai đoạn nhiều người bỏ cuộc.
Với người lớn, guitar cỡ thường là phù hợp. Với trẻ em, có các cỡ nhỏ hơn (thường gọi theo tỉ lệ như 1/2, 3/4); trẻ dùng đàn quá to sẽ phải với tay, sai tư thế và nhanh nản. Dây nylon (guitar cổ điển) mềm tay hơn dây sắt, thường dễ chịu hơn cho trẻ và người mới, đổi lại tiếng ấm, ít sáng hơn.
Piano và đàn phím: nhìn thấy âm nhạc
Bàn phím là nơi nhạc lý trở nên trực quan nhất. Phím trắng là bảy nốt Đô – Rê – Mi – Fa – Son – La – Si, phím đen là các nốt thăng giáng; quãng, gam, hợp âm đều hiện ra thành hình dạng nhìn được. Bấm phím là ra đúng cao độ, không phải lo lên dây hay lấy hơi. Vì thế đàn phím là lựa chọn hay gặp cho trẻ em bắt đầu học nhạc, và cho người lớn muốn hiểu nhạc lý để sáng tác.
Điểm khó của piano là phối hợp hai tay, đọc hai khuông nhạc cùng lúc. Một nhược điểm thực tế nữa: piano cơ to, nặng, cần chỗ đặt cố định; đàn điện và organ nhỏ gọn hơn. Chọn loại nào là một câu chuyện riêng, đáng tìm hiểu kỹ trước khi quyết.
Sáo trúc: gọn nhẹ, gần giọng hát
Sáo trúc nhỏ, nhẹ, bỏ túi được. Người mới chỉ cần học cách lấy hơi và bịt lỗ là có thể thổi những câu dân ca đơn giản. Âm sắc sáo gần với giọng hát người, nên rất hợp với giai điệu Việt. Điểm khó nằm ở mấy ngày đầu: nhiều người thổi mãi không ra tiếng, hoặc ra tiếng xì hơi. Khi đã qua, việc tiến bộ thường khá nhanh.
Sáo chỉ chơi một nốt một lúc, không tự đệm hát được như guitar hay piano. Nếu mục tiêu là sáng tác, sáo nên đi kèm một nhạc cụ hoà âm (ví dụ đàn phím nhỏ) để thử hợp âm. Về sức khoẻ, người có bệnh hô hấp nên hỏi bác sĩ trước khi tập thổi lâu.
Chọn cho trẻ em: tuổi, tay và sự kiên nhẫn
| Lứa tuổi (gần đúng) | Gợi ý thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khoảng 5–7 tuổi | Đàn phím, nhạc cụ gõ giai điệu đơn giản | Buổi tập ngắn, học qua bài hát, vận động |
| Khoảng 7–9 tuổi | Piano, đàn phím; guitar cỡ nhỏ; sáo nếu trẻ thích | Tay đã đủ sức bấm, có thể đọc nhạc đơn giản |
| Từ khoảng 10 tuổi | Hầu hết nhạc cụ, kể cả guitar cỡ thường | Để trẻ được thử và chọn |
Các mốc trên chỉ mang tính tham khảo; mỗi trẻ phát triển khác nhau. Điều quan trọng hơn tuổi là trẻ có thích tiếng nhạc cụ đó không. Cho trẻ nghe, xem người khác chơi, thử cầm vài nhạc cụ ở lớp học hay nhà người quen trước khi quyết. Đừng chọn nhạc cụ vì "học cái này thông minh hơn" hay để so với con nhà khác; cũng không cần trẻ có "tuyệt đối âm" mới học nhạc.
Người lớn bắt đầu muộn: lợi thế bị bỏ quên
Nhiều người nghĩ học nhạc phải từ nhỏ. Thực tế người lớn có lợi thế riêng: hiểu nhạc lý nhanh, biết tự đặt mục tiêu, biết mình thích loại nhạc gì. Điểm khó là thời gian và sự kiên nhẫn với giai đoạn đầu chậm. Chọn nhạc cụ cho ra kết quả nhìn thấy được sớm — đệm được bài hát đầu tiên trên guitar, chơi hai tay một câu đơn giản trên phím, thổi trọn một bài dân ca trên sáo — sẽ giúp giữ động lực.
Không gian sống cũng là một tiêu chí
Câu hỏi ít ai nghĩ tới trước khi chọn nhạc cụ là: mình sẽ tập ở đâu, vào giờ nào. Người sống trong căn hộ nhỏ, chỉ rảnh sau mười giờ tối, sẽ khó tập piano cơ hay sáo mỗi ngày mà không phiền hàng xóm; đàn phím điện cắm tai nghe lại vừa vặn. Ngược lại, người hay đi công tác, thích ra ngoài trời, sẽ thấy guitar hay sáo trúc là bạn đồng hành dễ mang theo.
Ngân sách thời gian cũng vậy. Nhạc cụ nào cũng cần tập đều, nhưng có loại cần chuẩn bị lâu hơn mỗi lần ngồi vào: đàn tranh phải lên dây, guitar cần kiểm tra dây, còn đàn phím điện bật lên là chơi. Với người bận, việc "ngồi vào là chơi được ngay" quyết định nhiều hơn ta tưởng chuyện có tập hằng ngày hay không.
Thử trước khi quyết
- Thử cầm, thử bấm: nhiều cửa hàng và lớp học cho thử nhạc cụ. Năm phút cầm đàn nói lên nhiều điều.
- Học thử vài buổi: lớp nhóm hoặc buổi học thử là cách rẻ để biết mình hợp nhạc cụ nào.
- Mượn trước: người quen có đàn cũ, mượn vài tuần để chắc mình theo được.
- Đặt mục tiêu ba tháng: ví dụ đệm được ba bài, hay chơi trọn một bài dân ca. Sau ba tháng, xem lại.
Cuối cùng, việc học nhạc cụ thứ hai sau này luôn dễ hơn nhạc cụ đầu tiên, vì nhạc lý, tai nghe và thói quen tập đều mang theo được. Chọn sai nhạc cụ đầu tiên không phải thảm hoạ; bỏ cuộc vì chọn quá khó mới là điều đáng tiếc.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn mới học nên học guitar hay piano?
Nếu muốn đệm hát nhanh và mang đàn đi được thì guitar. Nếu muốn hiểu nhạc lý, tự viết bài hay làm nhạc trên máy thì piano hoặc đàn phím. Cả hai đều học được ở mọi tuổi.
Trẻ mấy tuổi học guitar được?
Nhiều trẻ bắt đầu từ khoảng 7–9 tuổi với guitar cỡ nhỏ và dây nylon cho mềm tay. Quan trọng là đàn vừa người trẻ và trẻ có hứng thú; buổi tập nên ngắn.
Sáo trúc có dễ học hơn guitar không?
Sáo gọn nhẹ và qua được giai đoạn thổi ra tiếng thì tiến bộ khá nhanh với giai điệu đơn giản. Nhưng sáo không đệm hát được. Dễ hay khó còn tuỳ mục đích của người học.
Không có năng khiếu có học nhạc cụ được không?
Được. Phần lớn kỹ năng chơi nhạc cụ đến từ tập luyện đều đặn. Tai nghe cao độ cũng phát triển dần theo thời gian tập, không cần có sẵn tuyệt đối âm.
Có nên cho trẻ học hai nhạc cụ cùng lúc?
Thường nên bắt đầu với một nhạc cụ để trẻ không quá tải. Khi đã quen nề nếp tập luyện, trẻ có thể học thêm nhạc cụ thứ hai nếu thật sự thích.