Soạn NhạcWiki
Tìm
Làm nhạc trên máy

Synthesizer hoạt động thế nào: dạng sóng, bộ lọc và đường bao ADSR

Synthesizer tạo tiếng qua ba khâu: bộ dao động phát dạng sóng, bộ lọc gọt âm bồi đổi màu tiếng, đường bao ADSR điều khiển tiếng lên xuống theo thời gian.

Synthesizer hoạt động thế nào: dạng sóng, bộ lọc và đường bao ADSR

Synthesizer (đàn tổng hợp âm thanh) tạo ra tiếng bằng mạch điện hoặc phần mềm thay vì dây đàn, ống hơi hay mặt trống. Cách phổ biến nhất gồm ba khâu: bộ dao động tạo một dạng sóng âm, bộ lọc gọt bớt các âm bồi để đổi màu tiếng, và đường bao ADSR điều khiển tiếng to lên rồi tắt đi theo thời gian. Hiểu ba khâu này, bạn đọc được gần như mọi synthesizer, cứng hay mềm, và tự chỉnh được tiếng thay vì chỉ chọn preset.

Vài mốc ra đời

  • 1964: Robert Moog ở Mỹ giới thiệu hệ thống synthesizer dạng mô-đun, các khối nối với nhau bằng dây cắm.
  • 1970: Minimoog gói các khối chính vào một cây đàn gọn có bàn phím, đưa synthesizer lên sân khấu.
  • 1983: Yamaha DX7 ra mắt, dùng tổng hợp FM dựa trên nghiên cứu của John Chowning ở Đại học Stanford. Cùng năm, chuẩn MIDI được công bố.
  • Từ thập niên 1990–2000: synthesizer phần mềm chạy trong máy tính phổ biến dần, nay có sẵn trong hầu hết phần mềm làm nhạc.

Bài này đi theo kiểu tổng hợp trừ (subtractive synthesis), kiểu kinh điển của Moog và phần lớn synthesizer phổ thông: bắt đầu bằng một sóng nhiều âm bồi rồi trừ bớt bằng bộ lọc.

Khâu 1: bộ dao động và dạng sóng

Bộ dao động (oscillator, viết tắt OSC) phát ra sóng lặp lại đều đặn; số lần lặp mỗi giây là tần số, quyết định cao độ. Nốt La dùng để lên dây là 440 lần mỗi giây. Nhưng cùng cao độ, hình dạng sóng khác nhau cho màu tiếng khác nhau, vì mỗi dạng chứa một tổ hợp âm bồi khác nhau.

Dạng sóngÂm bồiNghe nhưHay dùng cho
Sóng sin (sine)Gần như không có, chỉ âm cơ bảnTròn, trong, hơi giống tiếng huýt sáoBass rất trầm, tiếng chuông nhẹ
Sóng tam giác (triangle)Chỉ âm bồi lẻ, rất yếuMềm, giống sáoGiai điệu dịu
Sóng vuông (square)Chỉ âm bồi lẻ, khá mạnhRỗng, hơi giống clarinetGiai điệu kiểu nhạc máy tính 8-bit, bass
Sóng răng cưa (saw)Đủ cả âm bồi chẵn lẫn lẻSáng, gắt, dàyDàn dây tổng hợp, kèn đồng tổng hợp, pad, bass
Tiếng ồn (noise)Mọi tần số lẫn lộnXì xì như sóng biển, gióTiếng gió, tiếng bộ gõ, hơi thở

Nhiều synthesizer có hai, ba bộ dao động chạy cùng lúc. Lệch cao độ chúng đi một chút (detune) cho tiếng dày và "đung đưa" như một nhóm nhạc công chơi đồng âm. Đặt một bộ cao hơn một quãng tám hoặc quãng năm cho tiếng phong phú hơn.

Khâu 2: bộ lọc

Bộ lọc (filter) chặn bớt một vùng tần số. Loại hay dùng nhất là lọc thông thấp (low-pass): cho phần trầm đi qua, chặn dần phần cao. Hai núm cần biết:

  • Cutoff (tần số cắt): ranh giới bắt đầu chặn. Vặn cutoff xuống thấp, tiếng sóng răng cưa sáng gắt trở nên tối, ấm, giống như nghe qua bức tường. Vặn lên cao, tiếng sáng trở lại.
  • Resonance (cộng hưởng, có máy ghi Q hoặc emphasis): làm nổi vùng tần số ngay quanh điểm cắt. Tăng vừa phải cho tiếng "ướt", có điểm nhấn; tăng nhiều thì kêu rít, có khi tự hú.

Thử một bài tập kinh điển: giữ một nốt sóng răng cưa, chầm chậm vặn cutoff từ thấp lên cao. Bạn sẽ nghe tiếng "mở" ra như một cái miệng đang há dần. Đây là chuyển động đặc trưng của rất nhiều bản nhạc điện tử. Ngoài lọc thông thấp còn có lọc thông cao (chặn phần trầm, giữ phần cao) và lọc thông dải (chỉ giữ một vùng giữa).

Khâu 3: bộ khuếch đại và đường bao ADSR

Tiếng của nhạc cụ thật không bật lên rồi tắt phụt. Tiếng piano bật mạnh rồi tắt dần, tiếng violon kéo vĩ thì lên từ từ, tiếng đàn tranh gảy thì vang rồi nhỏ dần. Đường bao (envelope) mô phỏng điều đó bằng bốn thông số:

ChữTênNghĩa
AAttackThời gian tiếng đi từ im lặng lên mức to nhất khi vừa bấm phím
DDecayThời gian tiếng giảm từ đỉnh xuống mức duy trì
SSustainMức to giữ nguyên khi còn giữ phím (đây là mức, không phải thời gian)
RReleaseThời gian tiếng tắt hẳn sau khi buông phím

Một chỗ hay nhầm: ba thông số A, D, R là thời gian, riêng S là mức âm lượng.

Bốn hình dạng quen thuộc

  • Tiếng gảy (pluck): attack gần bằng 0, decay ngắn, sustain bằng 0, release ngắn. Bấm phím là "tưng" một tiếng rồi tắt, như gảy dây.
  • Tiếng đàn phím kiểu organ: attack 0, sustain tối đa, release ngắn. Bấm là to, giữ là kêu đều, buông là tắt.
  • Tiếng nền (pad): attack dài, sustain cao, release dài. Tiếng dâng lên từ từ, buông phím vẫn còn vương lại.
  • Tiếng dàn dây tổng hợp: attack vừa phải, sustain cao, release vừa. Giống như vĩ kéo lên.

Đường bao không chỉ điều khiển âm lượng. Phần lớn synthesizer có đường bao thứ hai gắn vào cutoff của bộ lọc: tiếng vừa bấm thì sáng, sau đó tối dần. Đây là bí quyết của nhiều tiếng bass và tiếng gảy nghe "có hồn".

LFO: cho tiếng chuyển động

LFO (low frequency oscillator) là bộ dao động chậm, thường dưới khoảng 20 lần mỗi giây, chậm tới mức không nghe thành tiếng. Nó không phát ra âm mà dùng để lắc một thông số khác:

  • Gắn LFO vào cao độ: tiếng rung (vibrato), như ca sĩ ngân rung hay ngón nhấn rung của đàn tranh.
  • Gắn vào âm lượng: tiếng run đều (tremolo).
  • Gắn vào cutoff: tiếng "ngoáy" sáng tối liên tục, rất hay gặp trong nhạc điện tử.

Rung bằng LFO đều tăm tắp như máy. Muốn giống người chơi, hãy cho LFO vào từ từ sau khi nốt bắt đầu (nhiều synthesizer có thông số "delay" hoặc "fade" cho LFO), hoặc điều khiển độ rung bằng bánh xe modulation trên bàn phím.

Tự làm ba tiếng từ con số không

Mở một synthesizer phần mềm bất kỳ, chọn preset khởi đầu (thường tên "Init" hoặc "Default"), rồi thử:

Bass tròn

  1. Một bộ dao động sóng vuông hoặc răng cưa, thêm một bộ sóng sin thấp hơn một quãng tám.
  2. Lọc thông thấp, cutoff thấp, resonance thấp.
  3. Đường bao âm lượng: attack 0, decay vừa, sustain cao, release ngắn.
  4. Đường bao lọc: mở cutoff một chút khi vừa bấm, đóng lại nhanh.

Pad mềm

  1. Hai bộ dao động sóng răng cưa lệch nhau rất ít.
  2. Lọc thông thấp, cutoff giữa, resonance thấp.
  3. Attack dài (gần một giây), sustain cao, release dài.
  4. Một LFO thật chậm gắn nhẹ vào cutoff. Thêm vang.

Tiếng gảy sáng

  1. Sóng răng cưa hoặc vuông.
  2. Lọc thông thấp, cutoff khá thấp, resonance vừa.
  3. Đường bao lọc: attack 0, decay ngắn, sustain 0, để cutoff mở bung rồi đóng nhanh.
  4. Đường bao âm lượng: attack 0, decay vừa, sustain 0.

Mỗi lần chỉnh một núm, nghe sự khác biệt rồi mới chỉnh núm khác. Sau một buổi, bạn sẽ nghe preset của người khác và đoán được họ đã chỉnh những gì.

Những kiểu tổng hợp khác

  • Tổng hợp FM: một sóng điều chế tần số của sóng khác, tạo âm bồi phức tạp. Rất giỏi tiếng chuông, tiếng piano điện, bass sắc. Khó chỉnh bằng trực giác hơn kiểu trừ.
  • Wavetable: bộ dao động quét qua một bảng gồm nhiều dạng sóng, tiếng biến hoá liên tục.
  • Cộng (additive): dựng tiếng bằng cách cộng nhiều sóng sin lại.
  • Dựa trên mẫu (sample-based): phát lại bản ghi tiếng nhạc cụ thật, rồi vẫn có thể đưa qua bộ lọc, đường bao như trên. Phần lớn tiếng piano, đàn dây "thật" trong phần mềm làm nhạc thuộc loại này.

Dù kiểu nào, ba ý tưởng cốt lõi vẫn lặp lại: nguồn tiếng, thứ làm thay đổi màu tiếng, thứ làm tiếng thay đổi theo thời gian. Muốn đọc kỹ hơn, sách nhập môn về tổng hợp âm thanh và mục từ "synthesizer" trên các bách khoa âm nhạc như Grove có phần lịch sử và nguyên lý chi tiết.

Câu hỏi thường gặp

Synthesizer là gì?

Synthesizer là nhạc cụ điện tử tạo ra âm thanh bằng mạch điện hoặc phần mềm. Kiểu phổ biến dùng bộ dao động tạo sóng âm, bộ lọc đổi màu tiếng và đường bao ADSR điều khiển tiếng to nhỏ theo thời gian.

ADSR là viết tắt của gì?

ADSR là Attack, Decay, Sustain, Release: thời gian tiếng lên đỉnh, thời gian giảm xuống, mức giữ khi còn giữ phím, và thời gian tắt sau khi buông phím. A, D, R là thời gian, còn S là mức âm lượng.

Cutoff và resonance trên synth là gì?

Cutoff là tần số mà bộ lọc bắt đầu chặn; với lọc thông thấp, cutoff thấp làm tiếng tối, cao làm tiếng sáng. Resonance làm nổi vùng tần số quanh điểm cắt, tăng nhiều sẽ nghe rít.

Sóng răng cưa và sóng vuông khác nhau thế nào?

Sóng răng cưa chứa đủ cả âm bồi chẵn và lẻ nên nghe sáng, dày, hợp làm dàn dây, pad tổng hợp. Sóng vuông chỉ có âm bồi lẻ nên nghe rỗng hơn, hơi giống clarinet, hay dùng cho giai điệu và bass.

Người mới có cần mua synthesizer phần cứng không?

Không bắt buộc. Hầu hết phần mềm làm nhạc có sẵn synthesizer phần mềm với đủ bộ dao động, bộ lọc, đường bao để học. Synth phần cứng mang lại cảm giác vặn núm trực tiếp, có thể cân nhắc sau khi đã hiểu nguyên lý.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store