Soạn NhạcWiki
Tìm
Làm nhạc trên máy

MIDI là gì: chuẩn giao tiếp chung của nhạc cụ điện tử từ năm 1983

MIDI là chuẩn kết nối số ra đời năm 1983, truyền lệnh nốt nào được bấm, mạnh nhẹ ra sao chứ không truyền âm thanh. Nốt Đô giữa mang số 60, mỗi đường có 16 kênh.

MIDI là gì: chuẩn giao tiếp chung của nhạc cụ điện tử từ năm 1983

MIDI (Musical Instrument Digital Interface) là chuẩn giao tiếp số giúp đàn điện tử, máy tính và phần mềm làm nhạc "nói chuyện" với nhau. MIDI không truyền âm thanh mà truyền lệnh: nốt nào được bấm, bấm mạnh hay nhẹ, buông lúc nào. Chuẩn này được công bố năm 1983 và đến nay vẫn là ngôn ngữ chung của gần như mọi nhạc cụ điện tử.

MIDI ra đời thế nào

Đầu thập niên 1980, đàn synthesizer đã phổ biến nhưng mỗi hãng một kiểu kết nối riêng. Đàn hãng này không điều khiển được đàn hãng kia; muốn chơi cùng lúc hai cây đàn phải có hai người hoặc những bộ chuyển đổi chắp vá. Một nhóm nhà sản xuất, trong đó nổi bật là Dave Smith (hãng Sequential Circuits, Mỹ) và Ikutaro Kakehashi (hãng Roland, Nhật Bản), đề xuất một chuẩn chung, mở cho mọi hãng dùng.

Tháng 1 năm 1983, tại triển lãm nhạc cụ NAMM ở Mỹ, người ta trình diễn cảnh một cây đàn Sequential Circuits Prophet-600 điều khiển một cây Roland Jupiter-6 qua sợi cáp MIDI. Từ đó, chuẩn được hoàn thiện và công bố chính thức trong năm 1983. Năm 2013, Smith và Kakehashi cùng được trao giải Grammy Kỹ thuật vì đóng góp này.

Điều đáng chú ý là chuẩn MIDI 1.0 sống gần bốn mươi năm gần như không đổi cốt lõi. Phải đến tháng 1 năm 2020, hiệp hội các nhà sản xuất mới công bố MIDI 2.0, và bản mới vẫn được thiết kế để tương thích ngược với thiết bị cũ.

MIDI truyền những gì

Hãy hình dung MIDI như bản ghi chép của một người ngồi cạnh nghệ sĩ dương cầm, ghi lại từng động tác: "phím số 60 được bấm, lực 90", "nửa giây sau, phím số 60 được nhả", "bàn đạp ngân được đạp xuống". Bản ghi chép ấy không có âm thanh. Đưa nó cho một cây đàn khác đọc, cây đàn sẽ chơi lại đúng những động tác đó bằng tiếng của chính nó.

Các loại thông điệp MIDI hay gặp nhất:

Thông điệpÝ nghĩaGiá trị
Note OnBắt đầu một nốtSố nốt 0–127, lực bấm (velocity) 1–127
Note OffKết thúc nốtSố nốt
Control Change (CC)Thay đổi một thông số liên tục128 bộ điều khiển, mỗi cái giá trị 0–127
Program ChangeĐổi tiếng (đổi nhạc cụ)0–127
Pitch BendUốn cao độ lên hoặc xuốngDải giá trị mịn hơn, khoảng 16.000 mức
AftertouchLực đè thêm sau khi đã bấm phím0–127

Số nốt và Đô giữa

MIDI đánh số 128 nốt từ 0 đến 127, mỗi số cách nhau nửa cung. Nốt Đô giữa (nốt Đô gần giữa bàn phím piano) mang số 60. Nốt La dùng để lên dây, tần số 440 Hz, là số 69. Một cây piano 88 phím chỉ dùng từ số 21 (La thấp nhất) đến 108 (Đô cao nhất).

Một chỗ dễ gây rối: có hãng gọi nốt số 60 là C4, có hãng gọi là C3. Đó chỉ là cách đặt tên quãng tám khác nhau, nốt thật vẫn là một. Khi thấy hai phần mềm lệch nhau đúng một quãng tám ở tên nốt, đừng hoảng.

Velocity: lực bấm phím

Velocity cho biết phím được bấm nhanh và mạnh cỡ nào. Nhạc cụ ảo tốt dùng velocity để đổi cả âm lượng lẫn màu tiếng: piano gõ mạnh thì tiếng sáng và gắt hơn, không chỉ to hơn. Đây là lý do một bản MIDI mà mọi nốt cùng velocity nghe đơ như máy.

Kênh MIDI

Một đường MIDI 1.0 có 16 kênh. Mỗi kênh có thể gán cho một nhạc cụ, nên một sợi cáp đủ điều khiển 16 nhạc cụ cùng lúc. Theo quy ước General MIDI, kênh 10 dành cho bộ gõ.

Cáp, cổng và đường truyền

MIDI nguyên bản dùng cáp tròn đầu cắm 5 chân (DIN), chạy ở tốc độ 31.250 bit mỗi giây. Thiết bị có ba loại cổng: MIDI In (nhận), MIDI Out (gửi) và MIDI Thru (chuyển tiếp nguyên những gì nhận được sang thiết bị khác). Tốc độ này nghe chậm so với chuẩn hôm nay, nhưng vì chỉ truyền lệnh chứ không truyền âm thanh, nó vẫn đủ cho hàng chục nốt cùng lúc.

Ngày nay phần lớn bàn phím MIDI cắm thẳng vào máy tính bằng cổng USB, máy nhận ra ngay không cần cài gì thêm. Một số thiết bị nhỏ còn có cổng TRS cỡ 3,5 mm thay cho đầu 5 chân. MIDI cũng truyền được qua Bluetooth và qua mạng, tiện cho máy tính bảng.

File MIDI và General MIDI

Ngoài việc truyền trực tiếp, chuỗi lệnh MIDI có thể lưu thành file, thường có đuôi .mid, gọi là Standard MIDI File. File này rất nhẹ: một bài hát vài phút chỉ vài chục kilobyte, vì nó chỉ chứa nốt, không chứa tiếng.

Vấn đề là file MIDI chỉ ghi "kênh 1 dùng tiếng số 0". Tiếng số 0 trên máy này là piano, trên máy kia có thể là thứ khác. Để giải quyết, năm 1991 chuẩn General MIDI ra đời, quy định sẵn danh sách 128 tiếng nhạc cụ theo thứ tự cố định (số 0 là piano lớn, các nhóm đàn dây, kèn, sáo… xếp theo khối) cùng bản đồ bộ gõ ở kênh 10. Nhờ General MIDI, một file .mid mở trên máy nào cũng ra đúng loại nhạc cụ, dù chất lượng tiếng tuỳ máy.

Đây cũng là lý do những file MIDI karaoke hay nhạc chuông điện thoại một thời nghe "nhựa": chúng chạy bằng bộ tiếng General MIDI rẻ tiền tích hợp trong máy, không phải vì MIDI kém.

MIDI không phải là âm thanh: hiểu lầm hay gặp

  • "File MIDI chất lượng thấp." File MIDI không có chất lượng âm thanh, giống như bản nhạc giấy không có chất lượng âm thanh. Tiếng hay hay dở là do nhạc cụ nào đọc nó. Cùng một file, đưa cho bộ tiếng mặc định của máy tính thì nghe đơn sơ, đưa cho thư viện piano mẫu cao cấp thì nghe rất thật.
  • "Thu MIDI rồi thì không cần thu tiếng nữa." Khi gửi bài cho người khác, bạn phải xuất (render) phần MIDI thành file âm thanh như WAV hay MP3. Gửi file .mid đi, người nhận sẽ nghe bằng tiếng của máy họ.
  • "MIDI chỉ cho đàn phím." Có trống điện, guitar MIDI, kèn điện tử thổi hơi, bộ điều khiển dạng nút bấm và cần gạt. Chuẩn MIDI còn được dùng điều khiển đèn sân khấu.
  • "Giọng hát chuyển thành MIDI được dễ dàng." Có phần mềm dò cao độ để chuyển một giai điệu đơn thành nốt MIDI, nhưng thường phải sửa tay nhiều. Với nhạc nhiều bè chồng lên nhau, kết quả càng kém chính xác.

Dùng MIDI trong soạn nhạc hằng ngày

Với người soạn nhạc, sức mạnh của MIDI nằm ở chỗ mọi thứ sửa được. Một vài việc bạn sẽ làm thường xuyên:

  • Đổi giọng (transpose): chọn cả đoạn, nâng lên ba nửa cung cho vừa giọng ca sĩ. Không có tiếng nào bị méo.
  • Đổi nhạc cụ: câu giai điệu viết cho piano, thử nghe bằng sáo, bằng violon, bằng đàn tranh mẫu, rồi chọn màu hợp nhất.
  • Căn phách (quantize): kéo các nốt lệch về đúng vạch lưới gần nhất. Nên dùng vừa phải, căn tuyệt đối thì nhạc nghe cứng.
  • Vẽ đường điều khiển: dùng CC số 1 (modulation) để tăng rung cho tiếng đàn dây, CC số 64 cho bàn đạp ngân của piano, CC số 11 (expression) để một nốt dài to dần.
  • Chuyển sang bản nhạc giấy: xuất file MIDI rồi mở bằng phần mềm ký âm để ra khuông nhạc. Thường phải dọn lại trường độ và dấu, vì MIDI ghi đúng từng mili giây người chơi, còn bản nhạc cần ghi theo ký hiệu tròn trịa.

Giới hạn với nhạc cổ truyền Việt

MIDI 1.0 xây trên hệ 12 nửa cung đều. Những cao độ "non", "già" hay hơi Oán của nhạc cổ truyền nằm lệch khỏi các nốt đó. Muốn mô phỏng, người làm nhạc phải dùng pitch bend cho từng nốt hoặc nạp bảng điều chỉnh cao độ (microtuning) nếu nhạc cụ ảo hỗ trợ. Kỹ thuật nhấn, rung của đàn tranh cũng cần vẽ đường uốn cao độ khá công phu mới gần giống. Đó là giới hạn của công cụ, không phải chỗ thiếu của âm nhạc truyền thống.

MIDI 2.0 thay đổi gì

MIDI 2.0, công bố năm 2020, mở rộng độ phân giải: velocity và các bộ điều khiển có nhiều mức hơn hẳn 128 mức cũ, nên đường to nhỏ, uốn cao độ mượt hơn. Chuẩn mới cho phép thiết bị tự hỏi nhau khả năng (máy tính hỏi bàn phím "anh có những nút gì") để tự cấu hình, và hỗ trợ điều khiển cao độ riêng cho từng nốt. Những thay đổi này có ích cho nhạc cụ biểu cảm và cho cả việc mô phỏng cao độ ngoài hệ 12 nửa cung.

Với người mới, chưa cần bận tâm đến MIDI 2.0. Mọi kiến thức về MIDI 1.0 (nốt, velocity, kênh, CC) vẫn đúng và vẫn là nền tảng.

Học tiếp từ đâu

Muốn hiểu sâu hơn, có thể đọc tài liệu trên trang của MIDI Association, tổ chức quản lý chuẩn MIDI, nơi đăng bảng số nốt, danh sách General MIDI và bảng CC. Thực hành tốt nhất là mở piano roll trong DAW, bật cột hiển thị velocity và đường CC, chơi một câu nhạc rồi xem máy ghi lại những gì. Nhìn tận mắt chuỗi lệnh của chính mình là cách nhanh nhất để hiểu MIDI là "bản ghi chép động tác" chứ không phải âm thanh.

Câu hỏi thường gặp

MIDI là gì nói đơn giản?

MIDI là chuẩn kết nối số cho nhạc cụ điện tử và máy tính, ra đời năm 1983. Nó truyền lệnh như nốt nào được bấm, mạnh hay nhẹ, buông lúc nào, chứ không truyền âm thanh. Tiếng phát ra do nhạc cụ nhận lệnh quyết định.

File MIDI có phải là file nhạc không?

File MIDI (.mid) chứa nốt và lệnh, không chứa tiếng. Mở bằng máy nào thì nghe bằng bộ tiếng của máy đó. Muốn người khác nghe đúng như mình, phải xuất ra file âm thanh như WAV hoặc MP3.

Nốt Đô giữa là số mấy trong MIDI?

Nốt Đô giữa mang số 60. Có phần mềm gọi là C4, có phần mềm gọi là C3, nhưng đều là cùng một nốt. Nốt La 440 Hz mang số 69.

Velocity trong MIDI là gì?

Velocity là lực bấm phím, giá trị từ 1 đến 127. Nhạc cụ ảo dùng velocity để quyết định độ to và màu tiếng, nên thay đổi velocity hợp lý giúp bản nhạc nghe sống động thay vì đều đều như máy.

Bàn phím MIDI có tự phát ra tiếng không?

Phần lớn bàn phím MIDI không có loa và không có tiếng riêng. Nó chỉ gửi lệnh vào máy tính hoặc máy tính bảng, nơi phần mềm làm nhạc phát ra tiếng nhạc cụ ảo.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store