Dựng bè trống và bè trầm trong phần mềm làm nhạc là việc làm phần "sàn nhà" cho bài hát: bè trống giữ khung thời gian, bè trầm nối khung đó với hợp âm. Trên máy, bè trống thường được vẽ bằng nốt MIDI gửi tới một bộ trống ảo, bè trầm được vẽ bằng nốt thấp đi theo nốt gốc của hợp âm và bám theo tiếng trống cái. Làm đúng hai bè này, giai điệu đặt lên trên sẽ đứng vững.
Bài này nói về thao tác trong phần mềm: bộ trống ảo, cách đặt nốt, cách viết đường bass. Phần lý thuyết nhịp, phách và các điệu trống có những bài chuyên sâu riêng.
Bộ trống ảo hoạt động thế nào
Bộ trống ảo (drum sampler, drum rack, drum kit) là một nhạc cụ ảo mà mỗi phím đàn ứng với một tiếng trống khác nhau, không phải các cao độ khác nhau. Bấm phím này ra trống cái, phím kia ra trống lẫy (snare), phím nữa ra chũm chọe. Vì thế trên piano roll, bè trống trông như một lưới chấm rời rạc ở vài hàng cố định.
Phần lớn bộ trống ảo theo bản đồ General MIDI cho bộ gõ, nên file MIDI trống mở ở máy nào cũng ra đúng loại trống:
| Số nốt MIDI | Tên nốt (thường gặp) | Tiếng |
|---|---|---|
| 36 | C1 (tuỳ phần mềm) | Trống cái (kick, bass drum) |
| 38 | D1 | Trống lẫy (snare) |
| 42 | F#1 | Hi-hat đóng |
| 46 | A#1 | Hi-hat mở |
| 49 | C#2 | Chũm chọe crash |
| 51 | D#2 | Chũm chọe ride |
Tên nốt có thể lệch một quãng tám tuỳ phần mềm gọi Đô giữa là C3 hay C4; số nốt thì không đổi. Nhiều DAW còn có giao diện dạng bảng nút (pad) hoặc lưới bước (step sequencer), nơi mỗi hàng là một tiếng trống, mỗi ô là một phần của phách. Bật ô nào, trống đánh ở đó. Đây là cách nhanh nhất để người mới dựng một mẫu trống.
Dựng một mẫu trống cơ bản
Một mẫu trống bốn phách đơn giản thường được dựng theo thứ tự từ dày đến mỏng:
- Trống cái trước: đặt ở phách 1 và phách 3. Đây là "chân" của bài.
- Trống lẫy sau: đặt ở phách 2 và phách 4, xen kẽ với trống cái.
- Hi-hat: rải đều nửa phách một tiếng, tạo cảm giác chuyển động liên tục.
- Chũm chọe crash: một tiếng ở đầu đoạn mới (đầu điệp khúc chẳng hạn), không đặt dày.
Nghe lại bốn ô nhịp, bạn đã có một nền trống chạy được. Từ đây mới thêm thắt: một tiếng trống cái thêm trước phách 3, một hi-hat mở ở cuối ô nhịp thứ tư, một đoạn trống dồn (fill) trước khi vào điệp khúc.
Cho trống bớt "máy"
Một người đánh trống thật không bao giờ gõ hi-hat đều nhau như đúc. Ba chỉnh sửa nhỏ trong phần mềm tạo khác biệt lớn:
- Velocity: hi-hat ở đầu phách mạnh hơn, hi-hat giữa phách nhẹ hơn. Vẽ cột velocity thành hình răng cưa cao – thấp xen kẽ.
- Không căn tuyệt đối: nếu chơi trực tiếp bằng bàn phím hoặc pad, chỉ căn phách một phần để giữ độ lệch tự nhiên.
- Thay đổi theo đoạn: phiên khúc dùng hi-hat đóng, điệp khúc chuyển sang ride hoặc hi-hat mở để bài "mở" ra. Mẫu trống y hệt từ đầu đến cuối làm bài phẳng lì.
Bè trầm: cầu nối giữa trống và hợp âm
Bè trầm (bass) có hai việc cùng lúc. Về cao độ, nó đặt nền cho hợp âm: nốt bass thường là nốt gốc của hợp âm, và đổi nốt bass là đổi cả cảm giác hoà âm. Về thời gian, nó đi cùng trống, nhất là trống cái. Một bè bass hay là bè vừa đúng hợp âm vừa "dính" với trống.
Bước 1: nốt gốc ở phách đầu
Cách đơn giản nhất: mỗi khi hợp âm đổi, đặt nốt gốc của hợp âm mới ở đúng phách đó, ngân đến khi hợp âm sau tới. Vòng Đô – La thứ – Fa – Son thì bass là Đô, La, Fa, Son. Chỉ thế thôi đã đủ cho nhiều đoạn phiên khúc nhẹ nhàng.
Bước 2: bám theo trống cái
Mở piano roll của bass và của trống cạnh nhau. Chỗ nào có trống cái, đặt một nốt bass. Trống cái và bass cùng đánh một lúc tạo cảm giác chắc, dày. Chỗ nào bass đánh mà trống cái không đánh, tiếng sẽ lỏng hơn; dùng có chủ ý thì tạo độ nảy.
Bước 3: thêm quãng năm, quãng tám
Ngoài nốt gốc, nốt quen thuộc nhất của bass là quãng năm (Đô – Son) và quãng tám (Đô thấp – Đô cao). Các nốt này nằm trong hợp âm nên không bao giờ chỏi. Mẫu "gốc – năm – gốc – năm" là nền của rất nhiều điệu nhạc đại chúng.
Bước 4: nốt dẫn sang hợp âm sau
Ở phách cuối trước khi đổi hợp âm, thêm một nốt đi liền bậc tới nốt gốc tiếp theo. Từ Đô sang La thứ, đặt nốt Si ở phách cuối rồi xuống La. Từ Fa sang Son, đặt Fa thăng hoặc chỉ cần đi thẳng. Những nốt nối này làm bè bass "hát" chứ không chỉ "đứng".
Âm vực và độ dài nốt bass
Đàn bass điện bốn dây lên dây chuẩn có nốt thấp nhất là Mi, tần số khoảng 41 Hz. Khi dùng tiếng bass ảo, giữ phần lớn nốt trong khoảng từ Mi thấp đó lên khoảng hai quãng tám. Đi xuống thấp hơn, loa điện thoại và tai nghe nhỏ gần như không phát ra được, bè bass "biến mất"; đi lên quá cao, bass lấn sang vùng của đàn piano, guitar.
Độ dài nốt cũng quan trọng không kém cao độ. Nốt bass ngân dài, liền nhau tạo cảm giác êm, hợp ballad. Nốt bass ngắn, có khoảng lặng giữa các nốt tạo độ nảy, hợp nhạc sôi động. Trên piano roll, chỉ cần kéo ngắn đuôi các thanh nốt là thấy tiếng đổi tính cách ngay.
| Kiểu bè bass | Cách vẽ trên lưới | Cảm giác |
|---|---|---|
| Nốt tròn theo hợp âm | Một thanh dài mỗi ô nhịp | Rộng, êm, hợp đoạn mở đầu |
| Gốc – năm | Hai nốt mỗi ô, xen nốt gốc và quãng năm | Đều đặn, vững |
| Theo trống cái | Nốt đặt đúng chỗ có trống cái | Chắc, dính nhịp |
| Đi bộ (walking) | Mỗi phách một nốt, đi liền bậc nối các hợp âm | Chuyển động liên tục, có dòng chảy |
| Ngắt ngắn | Thanh ngắn, nhiều khoảng trống | Nảy, sôi động |
Cho trống và bass nằm chung một chỗ
Trống cái và bass cùng sống ở vùng tần số thấp, nên rất dễ giẫm lên nhau, ra tiếng ù đục. Vài cách xử lý trong phần mềm, không cần kiến thức trộn âm sâu:
- Chọn tiếng hợp nhau ngay từ đầu: trống cái "bụp" ngắn đi với bass ngân dài; trống cái ngân dài, trầm thì chọn bass gọn, nhiều phần trung âm.
- Tránh nốt bass quá thấp trùng vùng của trống cái; nâng bass lên một quãng tám nếu tiếng bị lẫn.
- Cân âm lượng bằng tai nghe và cả loa nhỏ: nghe trên điện thoại, nếu bass mất hẳn thì cần chọn tiếng bass có thêm âm bồi ở vùng cao hơn.
- Đừng đặt cả bass lẫn trống cái lệch phách cùng lúc ở nhiều chỗ khác nhau; người nghe mất điểm tựa.
Khi làm bài theo màu nhạc Việt
Với bài hát mang âm hưởng dân ca, ngũ cung, nhiều người không dùng bộ trống phương Tây mà chọn tiếng trống cơm, mõ, phách tre mẫu từ thư viện âm thanh, hoặc chỉ dùng tiếng đàn bầu, đàn tranh làm nền. Nguyên tắc dựng vẫn vậy: một tiếng trầm làm "chân", một tiếng sáng làm "điểm", rải thưa và có chủ ý. Bè trầm cho giai điệu ngũ cung nên đứng trên các nốt của thang âm, tránh nốt ngoài ngũ cung kéo màu bài về phía nhạc tây.
Nếu dùng tiếng nhạc cụ dân tộc mẫu, đọc kỹ điều khoản của thư viện âm thanh: có kho cho dùng tự do trong bài phát hành, có kho chỉ cho dùng cá nhân.
Bài tập tự luyện
- Dựng một mẫu trống bốn ô nhịp, sau đó tạo hai biến thể: một bản thưa cho phiên khúc, một bản dày cho điệp khúc.
- Viết bè bass cho vòng Đô – La thứ – Fa – Son theo năm kiểu trong bảng trên, nghe từng kiểu với cùng một mẫu trống.
- Tắt hết bè khác, chỉ nghe trống và bass. Nếu bài vẫn "chạy" được và nghe ra hợp âm thì nền đã tốt.
- Chép lại bè trống và bass của một bài bạn thích bằng tai (chỉ để luyện, không phát hành), so với bản của mình.
Câu hỏi thường gặp
Làm trống trong phần mềm làm nhạc bắt đầu từ đâu?
Tạo một rãnh MIDI với bộ trống ảo, đặt trống cái ở phách 1 và 3, trống lẫy ở phách 2 và 4, rồi rải hi-hat đều nửa phách. Từ mẫu cơ bản đó mới thêm biến thể, đoạn dồn và chỉnh velocity cho bớt đều.
Vì sao trống MIDI nghe giống máy?
Thường do mọi nốt cùng velocity và được căn tuyệt đối vào lưới. Làm velocity mạnh nhẹ xen kẽ, chỉ căn phách một phần và thay đổi mẫu trống giữa các đoạn sẽ giúp tiếng trống tự nhiên hơn.
Viết bè bass đơn giản thế nào?
Cách dễ nhất là đặt nốt gốc của hợp âm ở phách đầu mỗi lần đổi hợp âm. Sau đó cho bass bám theo trống cái, thêm quãng năm, quãng tám và nốt đi liền bậc để dẫn sang hợp âm tiếp theo.
Trống cái và bass bị ù, lẫn vào nhau phải làm sao?
Chọn hai tiếng bổ sung cho nhau (trống ngắn – bass dài hoặc ngược lại), nâng bè bass lên một quãng tám nếu quá thấp, và kiểm tra trên cả tai nghe lẫn loa nhỏ. Hai thứ cùng ở vùng trầm nên cần nhường chỗ cho nhau.
Số nốt MIDI của trống cái và trống lẫy là bao nhiêu?
Theo bản đồ bộ gõ General MIDI, trống cái là nốt 36, trống lẫy là nốt 38, hi-hat đóng là 42 và hi-hat mở là 46. Tên nốt có thể lệch quãng tám giữa các phần mềm nhưng số nốt không đổi.