DAW (Digital Audio Workstation, tạm dịch "trạm làm việc âm thanh số") là phần mềm cho phép bạn soạn, ghi, sắp xếp, chỉnh sửa và trộn nhiều bè nhạc trên một máy tính. Với người mới, có thể hình dung DAW như một tờ giấy kẻ ô theo thời gian: mỗi hàng là một bè (giọng hát, đàn, trống, bass), mỗi ô là một đoạn nhạc, và bạn kéo thả chúng cho đến khi thành một bài hoàn chỉnh. GarageBand, Cubase, FL Studio, Ableton Live, Logic Pro, Reaper, LMMS đều là DAW.
DAW làm được những gì
Trước khi có DAW, muốn làm một bản thu nhiều bè, người ta cần máy ghi băng nhiều rãnh, bàn trộn, tủ hiệu ứng và cả một căn phòng đầy dây cáp. DAW gom gần hết những thứ đó vào phần mềm. Một DAW phổ thông hôm nay thường làm được năm việc chính:
- Soạn bằng MIDI: bấm nốt trên bàn phím đàn điện hoặc vẽ nốt bằng chuột, rồi cho nhạc cụ ảo phát ra tiếng.
- Ghi âm thanh: thu giọng hát hay tiếng đàn thật qua micro, card âm thanh.
- Sắp xếp: cắt, chép, kéo dài đoạn điệp khúc, đổi chỗ đoạn dạo, thêm bớt bè.
- Chỉnh sửa: sửa nốt sai, chỉnh độ mạnh nhẹ, kéo một nốt cho đúng phách.
- Trộn và xuất file: cân lại âm lượng các bè, thêm vang, rồi xuất ra WAV hay MP3 để gửi cho người khác nghe.
Điều quan trọng với người soạn nhạc: bạn không cần biết chơi giỏi nhạc cụ nào mới dùng được DAW. Người chỉ biết nhạc lý căn bản vẫn có thể vẽ từng nốt, nghe lại, sửa dần. Ngược lại, DAW cũng không tự làm bạn hiểu nhạc. Nó là cây bút, không phải người viết.
Đi một vòng màn hình DAW
Các DAW khác nhau về màu sắc và vị trí nút, nhưng hầu như cái nào cũng có những khu vực sau. Biết tên chúng thì xem hướng dẫn của phần mềm nào cũng dễ theo.
| Khu vực | Thường gọi | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Hàng ngang chạy theo thời gian | Track, rãnh, bè | Mỗi rãnh chứa một nhạc cụ hoặc một giọng |
| Vùng lớn ở giữa | Arrangement, timeline | Xếp các đoạn nhạc theo trình tự bài hát |
| Thanh trên cùng | Transport | Nút phát, dừng, ghi, lặp đoạn, đồng hồ vị trí |
| Cửa sổ soạn nốt | Piano roll, editor | Vẽ, sửa từng nốt MIDI trên lưới cao độ – thời gian |
| Cửa sổ các cần gạt | Mixer, bàn trộn | Âm lượng, trái – phải, hiệu ứng của từng rãnh |
| Ngăn bên cạnh | Browser, thư viện | Nhạc cụ ảo, mẫu âm thanh, hiệu ứng có sẵn |
Ngoài ra là khái niệm plugin: những phần mềm nhỏ cắm vào DAW để thêm nhạc cụ ảo hoặc hiệu ứng. Chuẩn plugin phổ biến nhất là VST do hãng Steinberg đưa ra giữa thập niên 1990; máy Mac còn có chuẩn Audio Unit. Phần lớn DAW đã kèm sẵn đủ nhạc cụ và hiệu ứng để người mới làm trọn một bài mà chưa cần cài thêm gì.
Hai loại rãnh: MIDI và âm thanh
Đây là chỗ người mới hay lẫn nhất, nên cần nói rõ.
Rãnh MIDI
Rãnh MIDI không chứa tiếng. Nó chứa lệnh: nốt nào, bắt đầu lúc nào, dài bao lâu, bấm mạnh hay nhẹ. Tiếng chỉ phát ra khi lệnh đó được gửi tới một nhạc cụ ảo. Vì thế bạn có thể viết một câu nhạc rồi đổi từ tiếng piano sang tiếng sáo chỉ bằng một cú bấm, kéo nốt lên xuống tuỳ ý, đổi tốc độ mà tiếng không bị méo.
Rãnh âm thanh (audio)
Rãnh audio chứa sóng âm thật đã ghi lại: giọng hát, tiếng guitar thùng, tiếng sáo trúc thu qua micro. Sửa được, nhưng khó hơn nhiều. Muốn đổi một nốt hát sai, bạn phải dùng công cụ chỉnh cao độ, và chỉnh nhiều thì tiếng nghe giả.
Người viết nhạc trên máy thường soạn khung bài bằng MIDI trước (hợp âm, bè trầm, giai điệu tạm), chốt xong cấu trúc rồi mới thu giọng hoặc nhạc cụ thật đè lên. Làm ngược lại rất tốn công khi phải sửa.
Cần những gì để bắt đầu
Danh sách tối thiểu ngắn hơn nhiều người tưởng:
- Một máy tính đời không quá cũ, hoặc máy tính bảng. Soạn MIDI với vài nhạc cụ ảo không đòi máy mạnh; dùng nhiều nhạc cụ mẫu dung lượng lớn mới cần nhiều RAM.
- Tai nghe có dây. Tai nghe Bluetooth có độ trễ, bấm phím sẽ nghe tiếng chậm nửa nhịp, rất khó chịu khi tập.
- Một DAW. Có loại miễn phí, loại kèm theo máy, loại trả phí có bản dùng thử.
Những thứ có thể mua sau, khi đã biết mình cần gì:
- Bàn phím MIDI (MIDI keyboard): bàn phím đàn không có loa, cắm USB vào máy. Gõ nốt nhanh hơn vẽ chuột nhiều lần.
- Card âm thanh rời (audio interface): cần khi thu micro hay cắm đàn guitar điện, và giúp giảm độ trễ.
- Loa kiểm âm: cần khi bắt đầu trộn bài nghiêm túc.
Một lưu ý về độ trễ (latency): khi bạn bấm phím, máy cần một khoảng thời gian để tính toán tiếng rồi đưa ra tai nghe. Khoảng này phụ thuộc thông số "buffer size" trong phần cài đặt âm thanh của DAW. Buffer nhỏ thì trễ ít nhưng máy dễ giật tiếng; buffer lớn thì êm nhưng trễ. Mẹo thông dụng: buffer nhỏ khi đang thu hay chơi trực tiếp, buffer lớn khi chỉ ngồi trộn.
Chọn DAW nào để tập
Không có DAW "tốt nhất". Mỗi phần mềm sinh ra với một thói quen làm việc khác nhau, và người đã quen cái nào thường làm nhanh nhất trên cái đó. Có thể phân theo nhóm như sau:
| Nhóm | Ví dụ phổ biến | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Kèm theo máy, giao diện đơn giản | GarageBand (máy Apple) | Người mới, học sinh, ghi ý tưởng nhanh |
| Miễn phí, mã nguồn mở | LMMS, Ardour | Muốn tập mà chưa chi tiền, chịu mày mò |
| Nặng về vòng lặp, nhạc điện tử | FL Studio, Ableton Live | Thích dựng beat, xếp đoạn lặp, biểu diễn |
| Truyền thống kiểu phòng thu | Cubase, Logic Pro, Pro Tools, Reaper | Viết bài hát đầy đủ, thu nhiều bè, phối khí |
| Chạy trên trình duyệt | BandLab và một số dịch vụ web | Máy yếu, muốn làm chung với bạn qua mạng |
Tiêu chí chọn thực tế: chạy được trên máy bạn đang có; có nhiều bài hướng dẫn bằng ngôn ngữ bạn đọc được; có bản dùng thử để ngồi một buổi xem có hợp tay không. Đổi DAW sau này cũng không mất nhiều, vì các khái niệm (rãnh, MIDI, bàn trộn, plugin) đều giống nhau.
Buổi đầu tiên: làm một đoạn nhạc tám ô nhịp
Thay vì đọc hết sách hướng dẫn, hãy làm một đoạn ngắn từ đầu đến cuối. Một lộ trình gọn cho buổi đầu:
- Tạo dự án mới, đặt tên, chọn tốc độ vừa phải. Lưu ngay vào một thư mục riêng.
- Tạo rãnh MIDI với tiếng piano. Vẽ bốn hợp âm, mỗi hợp âm kéo dài hai ô nhịp, ví dụ vòng Đô trưởng – La thứ – Fa trưởng – Son trưởng.
- Tạo rãnh thứ hai với tiếng bass. Mỗi ô nhịp đặt một nốt trầm trùng với nốt gốc của hợp âm.
- Tạo rãnh thứ ba cho giai điệu, chọn tiếng sáo hoặc đàn dây. Thử ngân nga rồi vẽ lại một câu tự đặt, dùng các nốt trong gam Đô trưởng.
- Bật vòng lặp tám ô nhịp, nghe lại nhiều lần, sửa nốt nào nghe chướng.
- Cân âm lượng: kéo cần gạt sao cho giai điệu nghe rõ nhất, bass đủ dày mà không lấn.
- Xuất file WAV hoặc MP3, nghe thử trên điện thoại.
Xong bảy bước đó, bạn đã chạm vào gần như toàn bộ quy trình làm nhạc trên máy. Những buổi sau chỉ là đào sâu từng bước.
Những lỗi người mới hay mắc
- Không lưu, không sao lưu. Dự án DAW gồm file dự án cộng một thư mục âm thanh đi kèm. Chép mỗi file dự án sang máy khác thường bị mất tiếng. Hãy dùng chức năng "lưu kèm tài nguyên" hoặc "collect/consolidate" mà hầu hết DAW đều có.
- Cài quá nhiều plugin. Nhạc cụ ảo có sẵn của DAW đủ cho vài tháng đầu. Cài thêm hàng chục thứ chỉ làm bạn tốn thời gian dò preset thay vì viết nhạc.
- Đẩy mọi rãnh lên thật to. Tổng âm lượng bị quá ngưỡng, đồng hồ đỏ, file xuất ra rè. Nên để mỗi rãnh vừa phải, chừa khoảng trống ở rãnh tổng (master).
- Trộn quá sớm. Mới có tám ô nhịp đã ngồi chỉnh vang, chỉnh EQ hàng giờ. Viết xong khung bài trước, trộn sau.
- Lệ thuộc vào đoạn mẫu có sẵn. Kho vòng lặp (loop) tiện cho việc học, nhưng bài ghép toàn loop người khác làm sẽ nghe giống hàng nghìn bài khác. Hãy kiểm tra điều khoản sử dụng của kho mẫu trước khi phát hành.
DAW trong việc học nhạc lý và sáng tác
Với người tự học, DAW còn là một phòng thí nghiệm nhạc lý. Bạn đọc về hợp âm bảy, vào piano roll vẽ thử ngay, nghe ngay. Đọc về đảo hợp âm, kéo nốt dưới cùng lên một quãng tám và nghe màu tiếng đổi. Đọc về kết lừa, đổi hợp âm cuối từ bậc I sang bậc VI và nghe cái hụt hẫng mà sách mô tả.
Với trẻ em, DAW đơn giản trên máy tính bảng là cách tốt để làm quen với khái niệm "bè": bé thấy tận mắt mỗi hàng là một nhạc cụ, tắt hàng này thì mất tiếng kia. Phụ huynh có thể ngồi cùng con làm một đoạn nhạc cho bài đồng dao quen thuộc, rồi cùng hát theo. Không cần chấm đúng sai; quan trọng là con thấy âm nhạc là thứ mình làm ra được.
Muốn học tiếp một cách có hệ thống, nên đọc trang hướng dẫn chính thức của DAW bạn chọn (hầu hết có bản PDF hoặc trang web rất chi tiết), kết hợp một giáo trình nhạc lý cơ bản. Hai thứ song song: nhạc lý cho biết nên viết gì, DAW cho bạn nghe ngay điều mình vừa viết.
Câu hỏi thường gặp
DAW là viết tắt của gì?
DAW là viết tắt của Digital Audio Workstation, nghĩa là trạm làm việc âm thanh số. Đó là phần mềm dùng để soạn, ghi, sắp xếp, chỉnh sửa và trộn các bè nhạc trên máy tính, máy tính bảng hoặc điện thoại.
Người mới học làm nhạc nên dùng DAW nào?
Nên chọn DAW chạy được trên máy đang có, có nhiều bài hướng dẫn dễ hiểu và có bản dùng thử hoặc miễn phí. GarageBand (máy Apple), LMMS (miễn phí) hay BandLab (trên trình duyệt) là các lựa chọn hay được người mới dùng. Các khái niệm giống nhau nên đổi sau này không khó.
Không biết chơi đàn có làm nhạc bằng DAW được không?
Được. Bạn có thể vẽ từng nốt bằng chuột trong piano roll và nghe lại ngay. Tuy vậy, biết nhạc lý căn bản và chơi được vài hợp âm trên phím đàn sẽ giúp bạn làm nhanh hơn và hiểu mình đang viết gì.
Rãnh MIDI và rãnh audio khác nhau thế nào?
Rãnh MIDI chứa lệnh nốt (cao độ, thời điểm, độ mạnh) và chỉ có tiếng khi đưa qua nhạc cụ ảo, nên đổi nhạc cụ hay sửa nốt rất dễ. Rãnh audio chứa sóng âm đã ghi thật như giọng hát, tiếng đàn, sửa được nhưng khó hơn nhiều.
Làm nhạc trên máy có cần card âm thanh rời không?
Lúc mới bắt đầu soạn bằng MIDI thì chưa cần, tai nghe có dây cắm vào máy là đủ. Card âm thanh rời cần khi bạn thu giọng, cắm guitar điện hoặc muốn giảm độ trễ khi chơi trực tiếp.