Piano roll là cửa sổ soạn nhạc dạng lưới trong phần mềm làm nhạc: trục dọc là cao độ (vẽ như một bàn phím piano dựng đứng), trục ngang là thời gian, mỗi nốt là một thanh ngang nằm trên lưới. Thanh nằm cao thì nốt cao, thanh dài thì nốt ngân lâu. Người không đọc được khuông nhạc vẫn soạn được giai điệu, hợp âm, bè trầm chỉ bằng cách vẽ và kéo các thanh này.
Cái tên "cuộn piano" từ đâu ra
Tên gọi đến từ đàn piano tự chơi (player piano) phổ biến ở Mỹ và châu Âu cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Loại đàn này đọc một cuộn giấy dài có đục lỗ. Cuộn giấy chạy qua một thanh đọc, mỗi lỗ ứng với một phím đàn: vị trí lỗ theo chiều ngang cuộn quyết định phím nào, độ dài lỗ quyết định nốt ngân bao lâu. Khi phần mềm làm nhạc cần một cách hiển thị nốt cho dễ nhìn, người ta mượn đúng hình ảnh ấy, chỉ xoay cuộn giấy nằm ngang và thay lỗ đục bằng thanh màu.
Ý tưởng cũ hơn một thế kỷ nhưng hợp với máy tính đến lạ: mỗi thanh trên piano roll chính là một cặp lệnh MIDI "bấm phím" và "nhả phím".
Đọc một piano roll
| Thứ bạn thấy | Nghĩa âm nhạc |
|---|---|
| Bàn phím dựng đứng bên trái | Cao độ. Phím trắng, phím đen giống piano thật; nốt Đô thường được đánh dấu tên |
| Đường kẻ dọc đậm | Vạch nhịp, chia các ô nhịp |
| Đường kẻ dọc mảnh | Các phách và các phần nhỏ hơn của phách |
| Thanh ngang | Một nốt. Đầu trái là lúc bấm, đầu phải là lúc nhả |
| Các thanh xếp chồng thẳng hàng dọc | Hợp âm (nhiều nốt vang cùng lúc) |
| Cột que bên dưới | Velocity, lực bấm từng nốt |
Khác với khuông nhạc, piano roll không có dấu thăng, dấu giáng hay hoá biểu. Nốt Đô thăng và Rê giáng nằm cùng một hàng (phím đen giữa Đô và Rê). Tiện cho người mới, nhưng cũng có nghĩa là piano roll không "biết" bạn đang ở giọng nào. Phần lý thuyết đó bạn phải tự mang theo trong đầu.
Vẽ giai điệu đầu tiên
Lấy ví dụ giai điệu chủ đề "Khúc hoan ca" trong chương cuối Giao hưởng số 9 của Beethoven (1824), tác phẩm đã hết bảo hộ từ lâu. Ở giọng Đô trưởng, câu đầu đi thế này: Mi Mi Fa Son | Son Fa Mi Rê | Đô Đô Rê Mi | Mi Rê Rê.
- Tạo một rãnh MIDI, chọn tiếng piano, mở piano roll.
- Đặt lưới (grid/snap) ở mức một phách, tức nốt đen.
- Tìm hàng Mi gần Đô giữa, vẽ hai thanh dài một ô lưới liên tiếp.
- Tiếp tục vẽ Fa, Son ở hàng cao hơn, rồi đi xuống theo câu nhạc.
- Ở ô cuối, nốt Mi dài một phách rưỡi, Rê ngắn nửa phách, Rê cuối dài hai phách: đổi lưới sang nửa phách để vẽ cho đúng.
- Bấm phát và nghe. Hàng nào nghe lạ, kiểm tra xem có vẽ nhầm sang phím đen không.
Nhìn lại màn hình, bạn sẽ thấy hình dáng giai điệu hiện ra như một đường đi lên rồi xuống. Đó là lợi thế lớn của piano roll khi học viết giai điệu: đường nét nhìn thấy được bằng mắt. Một câu nhạc cứ nhảy lên nhảy xuống liên tục, hay một câu nhạc dậm chân tại chỗ quá lâu, lộ ra ngay trên lưới.
Những thao tác dùng nhiều nhất
Lưới và bắt dính
Chức năng bắt dính (snap) kéo đầu nốt về vạch lưới gần nhất. Lưới thô (một phách) giúp vẽ nhanh; lưới mịn (một phần tư phách, hay chia ba cho liên ba) dùng cho tiết tấu chi tiết. Tắt bắt dính khi muốn đặt nốt lệch nhẹ có chủ ý.
Căn phách (quantize)
Khi bạn chơi trực tiếp trên bàn phím MIDI, các nốt sẽ lệch chút ít so với lưới, vì người chơi không phải máy. Quantize kéo chúng về lưới. Phần lớn DAW cho chọn độ mạnh: căn 100% là thẳng tắp, căn 50–70% là sửa chỗ lệch nhiều mà vẫn giữ cảm giác người chơi.
Velocity
Cột que bên dưới cho biết mỗi nốt được bấm mạnh bao nhiêu. Một mẹo đơn giản cho giai điệu: nốt ở phách mạnh và nốt đỉnh của câu cao hơn một chút, nốt lướt thấp hơn. Chỉ riêng việc này đã khiến câu nhạc bớt đơ hẳn.
Chép, dịch giọng, đảo
Chọn một nhóm nốt, kéo lên xuống để dịch giọng; giữ phím tắt để chép sang ô nhịp sau. Đây chính là thao tác "nhắc lại" và "mô phỏng" trong sáng tác: lặp lại câu nhạc ở cao độ khác. Trên giấy phải chép tay từng nốt; trên piano roll chỉ một cú kéo.
Làm nổi các nốt trong gam
Nhiều DAW có chức năng chọn gam (scale highlight), tô sáng hoặc chỉ hiện các hàng thuộc gam đã chọn. Rất tiện khi mới tập, nhưng đừng để nó nhốt bạn: nhiều giai điệu hay có nốt ngoài gam, như nốt thêu nửa cung hay hợp âm mượn.
Viết hợp âm và bè trầm trên lưới
Hợp âm trên piano roll là các thanh xếp chồng thẳng hàng. Hợp âm Đô trưởng ở thế gốc là ba thanh Đô – Mi – Son, cách nhau đúng một hàng phím trắng xen giữa. Nhìn khoảng cách các thanh, bạn đếm được quãng: Đô lên Mi là bốn nửa cung (quãng ba trưởng), Mi lên Son ba nửa cung (quãng ba thứ).
Một thói quen của người mới là xếp mọi hợp âm ở thế gốc, các khối nhảy lên nhảy xuống từng bậc rất xa. Trên lưới, nó trông như những bậc cầu thang lởm chởm. Thử đảo hợp âm sao cho các thanh của hợp âm sau nằm gần các thanh của hợp âm trước: hình trên màn hình gọn lại, tai nghe cũng mượt hơn. Đây là cách piano roll dạy bạn "dẫn bè" bằng mắt.
Bè trầm thường đặt thấp hơn hợp âm một đến hai quãng tám, mỗi ô nhịp ít nhất một nốt gốc của hợp âm. Nếu bè trầm và hợp âm chồng lên cùng vùng cao độ, các thanh sẽ dính vào nhau trên lưới, và tiếng nghe đục. Hình đẹp trên piano roll thường là ba tầng tách bạch: bè trầm dưới, hợp âm giữa, giai điệu trên.
Piano roll so với khuông nhạc
| Tiêu chí | Piano roll | Khuông năm dòng |
|---|---|---|
| Học để dùng | Vài phút là vẽ được nốt | Cần học khoá, trường độ, dấu |
| Thấy đường nét giai điệu | Rất rõ | Rõ với người đọc quen |
| Thể hiện giọng, hoá biểu | Không có | Có, đầy đủ |
| Chi tiết thời gian thật | Đến từng mili giây | Theo ký hiệu tròn trịa |
| Đưa cho người khác chơi | Khó, phải chuyển sang bản nhạc | Dùng được ngay |
| Thấy nhiều bè cùng lúc | Khó khi bè chồng lên nhau | Mỗi bè một khuông, dễ theo |
Hai cách ghi không loại trừ nhau. Nhiều người soạn trên piano roll để nghe ngay, rồi chuyển sang phần mềm ký âm khi cần in bản nhạc cho người chơi thật. Ngược lại, người đọc nhạc giỏi vẫn dùng piano roll để chỉnh velocity và thời điểm từng nốt, việc mà khuông nhạc không làm được.
Bài tập để quen tay
- Chép lại một đồng dao như giai điệu dân ca Pháp "Frère Jacques" (ở ta quen với lời "Kìa con bướm vàng") hay một câu dân ca Việt quen thuộc, vẽ nốt theo trí nhớ rồi nghe lại xem đúng chưa. Rèn tai và rèn mắt cùng lúc.
- Vẽ cùng một câu nhạc ở ba nhịp độ velocity: tất cả bằng nhau; to dần; nhấn ở phách mạnh. So sánh.
- Viết một motif bốn nốt tự đặt, chép nó lặp lại ở ba cao độ khác nhau, rồi sửa nốt cuối mỗi lần cho khác đi một chút.
- Tắt màn hình đi: sau khi vẽ xong, nhắm mắt nghe lại toàn bộ. Piano roll đẹp mắt chưa chắc nghe hay; tai mới là người phán xử cuối cùng.
Với trẻ em, piano roll là cách làm quen cao độ rất trực quan: cao thì nằm trên, thấp thì nằm dưới. Bé có thể vẽ "cầu thang" đi lên, "cầu trượt" đi xuống rồi nghe tiếng đúng như hình. Phụ huynh không cần biết nhạc lý cũng chơi cùng con được.
Câu hỏi thường gặp
Piano roll là gì?
Piano roll là cửa sổ soạn nhạc dạng lưới trong phần mềm làm nhạc, trục dọc là cao độ, trục ngang là thời gian. Mỗi nốt hiện ra thành một thanh ngang; thanh càng cao thì nốt càng cao, càng dài thì nốt càng ngân lâu.
Không biết đọc nốt nhạc có dùng piano roll được không?
Được. Piano roll không cần biết khoá nhạc hay ký hiệu trường độ, chỉ cần nghe và chỉnh. Tuy nhiên hiểu gam, quãng và hợp âm sẽ giúp bạn biết nên vẽ nốt nào thay vì thử mò.
Vì sao gọi là piano roll?
Tên gọi lấy từ cuộn giấy đục lỗ của đàn piano tự chơi đầu thế kỷ 20, mỗi lỗ ứng với một phím và độ dài lỗ là độ dài nốt. Phần mềm làm nhạc mượn lại hình ảnh này để hiển thị nốt MIDI.
Quantize trong piano roll là gì?
Quantize là căn các nốt bị lệch về đúng vạch lưới gần nhất. Căn hoàn toàn làm nhạc thẳng tắp như máy, nên người làm nhạc thường căn một phần để vừa sửa chỗ lệch vừa giữ cảm giác người chơi.
Piano roll có thay được bản nhạc giấy không?
Không hẳn. Piano roll mạnh ở việc nghe ngay và chỉnh chi tiết, nhưng không có hoá biểu, dấu thăng giáng, và khó đưa cho nhạc công đọc. Khi cần người thật chơi, nên chuyển sang phần mềm ký âm để in khuông nhạc.