Phần mềm ký âm (notation software) là chương trình dùng để viết bản nhạc khuông năm dòng trên máy tính: nhập nốt, hợp âm, lời ca, ký hiệu sắc thái, rồi in ra hoặc xuất PDF như bản nhạc in sẵn. Khác với phần mềm làm nhạc (DAW) chú trọng âm thanh, phần mềm ký âm chú trọng trang giấy để người khác đọc và chơi. Các tên phổ biến là MuseScore, Sibelius, Dorico và các dịch vụ chạy trên trình duyệt như Noteflight, Flat.
Ký âm trên máy khác làm nhạc trên máy ở chỗ nào
Nhiều người mới nghĩ hai loại phần mềm này là một. Thật ra chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. DAW hỏi: "bài này nghe ra sao?". Phần mềm ký âm hỏi: "bài này viết ra cho người chơi đọc thế nào?".
| Tiêu chí | Phần mềm ký âm | DAW |
|---|---|---|
| Sản phẩm cuối | Bản nhạc in, PDF | File âm thanh WAV, MP3 |
| Cách hiển thị chính | Khuông năm dòng | Rãnh, piano roll, sóng âm |
| Thế mạnh | Dàn trang, ký hiệu đúng quy tắc, chia bè cho nhạc công | Âm thanh, thu âm, trộn, hiệu ứng |
| Phát lại | Có, đủ để kiểm tra nốt | Là trọng tâm, chất lượng cao |
| Hợp với | Giáo viên, người viết cho dàn nhạc, ban nhạc, hợp xướng, sách bài tập | Người làm bản thu, nhạc điện tử, bản phối hoàn chỉnh |
Nhiều người soạn dùng cả hai: phác ý trên DAW, viết bản cho nhạc công trên phần mềm ký âm. Hai bên trao đổi qua file MIDI hoặc MusicXML.
Các phần mềm hay gặp
- MuseScore: mã nguồn mở, miễn phí, bắt đầu từ năm 2002 và phát triển bởi cộng đồng lớn. Bản MuseScore 4 ra năm 2022 cải thiện mạnh phần âm thanh phát lại. Đây là lựa chọn quen thuộc của học sinh, sinh viên và giáo viên.
- Sibelius: ra đời đầu thập niên 1990 trên máy tính Acorn ở Anh, sau chuyển sang Windows và Mac; được dùng nhiều trong giới xuất bản và nhà trường.
- Finale: một trong những phần mềm ký âm lâu đời nhất, có từ cuối thập niên 1980. Năm 2024, hãng phát triển thông báo ngừng phát triển Finale, nên người mới không nên bắt đầu từ đây.
- Dorico: của hãng Steinberg, ra mắt năm 2016, do nhiều người từng làm Sibelius xây dựng lại từ đầu.
- Dịch vụ trên trình duyệt như Noteflight, Flat: không cần cài, tiện làm chung và cho học sinh nộp bài qua mạng.
Không cần tìm phần mềm "xịn nhất". Bản nhạc của một bài hát, một bài tập đàn hay một bản hợp xướng nhỏ thì phần mềm miễn phí nào cũng làm được đến mức in đẹp.
Nhập nốt: ba cách và nên chọn cách nào
Bấm chuột
Chọn hình nốt (đen, trắng, móc đơn…) trên bảng công cụ rồi bấm vào dòng kẻ. Dễ hiểu nhất, nhưng chậm, và dễ bấm lệch một dòng thành sai nốt.
Gõ bàn phím máy tính
Đây là cách người dùng lâu năm hay chọn. Trong hầu hết phần mềm, bạn bấm số để chọn trường độ, rồi gõ chữ cái C D E F G A B để nhập nốt Đô Rê Mi Fa Son La Si. Phím mũi tên lên xuống để nâng hạ nửa cung, tổ hợp phím để nhảy quãng tám. Ban đầu phải nhìn bảng phím tắt, vài tuần sau gõ nhanh như gõ chữ.
Bàn phím MIDI
Cắm bàn phím MIDI, chọn trường độ trên máy, bấm phím đàn để nhập cao độ (gọi là "step input"). Rất nhanh với hợp âm và bè nhiều nốt. Một số phần mềm cho chơi thẳng theo nhịp rồi tự chuyển thành nốt, nhưng kết quả thường phải dọn lại trường độ.
Lời khuyên chung: học cách gõ bàn phím máy tính trước. Đó là kỹ năng dùng được ở mọi phần mềm, kể cả khi bạn không có đàn bên cạnh.
Những gì phần mềm tự lo, những gì bạn phải lo
Phần mềm ký âm làm rất nhiều việc tự động: chia ô nhịp khi đủ phách, nối móc đơn thành nhóm theo phách, giãn khoảng cách nốt cho cân, căn lời ca dưới nốt, đánh số ô nhịp. Đây chính là lý do không ai còn kẻ khuông bằng thước.
Nhưng có những thứ máy không quyết định thay bạn được:
- Chọn giọng và hoá biểu: viết ở giọng Rê trưởng thì đặt hai dấu thăng ở đầu khuông, đừng viết giọng Đô rồi rải dấu thăng bất thường khắp bài.
- Chọn tên nốt trùng âm: Fa thăng hay Son giáng nghe như nhau, nhưng trong giọng Rê trưởng phải viết Fa thăng. Phần mềm đoán đúng phần lớn trường hợp, chỗ sai bạn phải sửa.
- Ghi sắc thái và cách chơi: p, f, dấu luyến, staccato. Máy không biết bạn muốn câu nhạc nhỏ hay to.
- Dàn trang để dễ đọc: ngắt dòng ở cuối câu nhạc, tránh lật trang giữa đoạn khó, cỡ chữ đủ lớn cho người chơi.
Lời ca tiếng Việt trên khuông nhạc
Viết lời tiếng Việt dưới nốt có vài điểm cần để ý:
- Phông chữ: chọn phông có đủ dấu tiếng Việt. Phông mặc định của một số phần mềm hiển thị dấu chồng lệch hoặc thiếu chữ có hai dấu như "ở", "ữ", "ặ". Kiểm tra bằng cách xuất PDF rồi phóng to.
- Mỗi âm tiết một ô: tiếng Việt đơn âm, mỗi chữ thường ứng với một nốt hoặc một nhóm nốt luyến. Bấm phím cách để nhảy sang nốt tiếp theo; dùng ký hiệu kéo dài (thường là dấu gạch dưới) khi một chữ ngân qua nhiều nốt.
- Nhiều lời: bài có hai lời phiên khúc thì nhập lời 2 ở dòng thứ hai dưới cùng các nốt, thay vì chép lại cả đoạn nhạc.
Ví dụ đơn giản: câu tự đặt "Chiều về bên bờ sông" gồm năm âm tiết, nhập vào năm nốt. Nếu chữ "sông" ngân hai nốt, nối hai nốt bằng dấu luyến và kéo dài gạch lời qua nốt thứ hai.
Hợp âm, tab và ký âm cổ truyền
Phần mềm ký âm phổ biến đều cho đặt ký hiệu hợp âm bằng chữ (C, Am, G7) phía trên khuông, rất hợp để in bản nhạc đệm hát. Có loại hiển thị luôn sơ đồ thế bấm guitar. Với guitar, bạn có thể thêm khuông tab sáu dòng song song với khuông năm dòng; phần mềm tự chuyển nốt sang số phím, bạn chỉ cần sửa thế bấm cho thuận tay.
Ký âm cổ truyền Việt (hò, xự, xang, xê, cống) và bản đàn tranh ghi số dây thì phần mềm phương Tây không hỗ trợ sẵn. Người soạn thường làm theo hai cách: ghi trên khuông năm dòng rồi viết chữ nhạc cổ truyền làm lời phụ phía dưới, hoặc soạn bằng trình soạn văn bản, bảng tính với bảng ký hiệu tự quy ước. Dù cách nào, nên ghi chú rõ bạn quy đổi hò sang Đô hay hệ nào, và nhớ rằng các nốt non, già, hơi Oán có cao độ lệch khỏi nốt in trên khuông.
Xuất file: PDF, MusicXML, MIDI, âm thanh
| Định dạng | Dùng khi |
|---|---|
| In, gửi cho nhạc công, đăng lên mạng để người khác đọc | |
| MusicXML | Chuyển bản nhạc sang phần mềm ký âm khác mà vẫn giữ dấu, lời, sắc thái |
| MIDI | Mang nốt sang DAW để phối và làm âm thanh |
| WAV, MP3 | Gửi bản nghe thử cho ca sĩ, nhạc công tập theo |
MusicXML là định dạng trao đổi chung do Michael Good và công ty Recordare phát triển từ đầu những năm 2000, nay được hầu hết phần mềm ký âm đọc và ghi. Muốn đổi phần mềm hay gửi cho người dùng phần mềm khác, đây là đường an toàn nhất. File MIDI thì mất gần hết thông tin trình bày (lời, sắc thái, cách ngắt dòng), chỉ giữ nốt.
Tập dùng phần mềm ký âm trong một tuần
- Ngày 1–2: chép một bài dân ca một bè có lời, ví dụ "Lý cây đa" hay "Trống cơm". Tập nhập nốt bằng bàn phím máy tính và nhập lời.
- Ngày 3: thêm ký hiệu hợp âm phía trên, in ra, đệm thử bằng đàn.
- Ngày 4: chép một đoạn ngắn trong "Für Elise" của Beethoven cho piano hai khuông, tập nhập hai tay.
- Ngày 5: chuyển giọng toàn bài bằng chức năng transpose, xem phần mềm đổi hoá biểu thế nào.
- Ngày 6–7: viết một bài nhạc ngắn của chính bạn, dàn trang cho gọn trong một mặt giấy, xuất PDF gửi cho bạn bè đọc thử.
Học sinh tập chép bài trong sách giáo khoa vào phần mềm ký âm là một cách luyện đọc nhạc rất hiệu quả: muốn gõ đúng thì phải đọc đúng từng nốt, từng trường độ.
Câu hỏi thường gặp
Phần mềm viết nhạc miễn phí nào dễ dùng?
MuseScore là phần mềm ký âm miễn phí, mã nguồn mở, được dùng rộng rãi ở trường học và có nhiều hướng dẫn. Ngoài ra có các dịch vụ trên trình duyệt như Noteflight, Flat với bản miễn phí giới hạn tính năng.
Phần mềm ký âm khác DAW thế nào?
Phần mềm ký âm tạo bản nhạc khuông năm dòng để người khác đọc và chơi, sản phẩm là PDF hay bản in. DAW tạo âm thanh, sản phẩm là file nhạc nghe được. Nhiều người dùng cả hai và chuyển qua lại bằng file MIDI hoặc MusicXML.
MusicXML là gì?
MusicXML là định dạng file dùng để chuyển bản nhạc giữa các phần mềm ký âm khác nhau mà vẫn giữ nốt, lời ca, dấu hoá và ký hiệu sắc thái. Khi đổi phần mềm, nên xuất MusicXML thay vì MIDI.
Có viết được lời tiếng Việt có dấu trong MuseScore không?
Được, chỉ cần chọn phông chữ hỗ trợ đầy đủ tiếng Việt cho phần lời ca. Nên xuất thử PDF và phóng to để kiểm tra các chữ có hai dấu như "ở", "ữ" hiển thị đúng.
Phần mềm ký âm có ghi được nhạc đàn tranh, hò xự xang không?
Các phần mềm phổ biến không có sẵn ký hiệu nhạc cổ truyền Việt. Người soạn thường ghi trên khuông năm dòng kèm chữ nhạc cổ truyền làm dòng phụ, và ghi rõ hệ quy đổi đang dùng vì một số cao độ không trùng nốt trên khuông.