Soạn NhạcWiki
Tìm
Học guitar, piano & sáo

Sáo trúc cho người mới: cầm sáo, lấy hơi, thổi ra tiếng

Người mới thổi sáo trúc cần cầm sáo ngang cân, tay trái bịt ba lỗ gần lỗ thổi, thở bằng bụng và mím môi thổi lướt qua cạnh xa lỗ thổi; tập ra tiếng khi mở hết lỗ trước.

Sáo trúc cho người mới: cầm sáo, lấy hơi, thổi ra tiếng

Người mới thổi sáo trúc cần làm đúng ba việc theo thứ tự: cầm sáo ngang cho cân, tay trái bịt ba lỗ gần lỗ thổi và tay phải bịt ba lỗ phía đuôi; thở bằng bụng thay vì nâng vai; và mím môi tạo một khe hơi hẹp, thổi lướt qua cạnh xa của lỗ thổi chứ không thổi thẳng vào lỗ. Thổi ra tiếng đầu tiên thường mất từ vài phút đến vài ngày; nên tập ra tiếng với tất cả lỗ mở trước, rồi mới bịt dần từng lỗ xuống tới nốt thấp nhất.

Cấu tạo cần biết để học

Sáo trúc ngang phổ biến ở Việt Nam là một ống trúc hoặc nứa, một đầu bịt kín gần lỗ thổi, thân có sáu lỗ bấm. Một số cây có thêm lỗ ở đuôi để định âm hay buộc dây. Ngoài sáo sáu lỗ còn có sáo mười lỗ (cải tiến), thêm lỗ để chơi các nốt nửa cung dễ hơn; người mới thường bắt đầu với sáo sáu lỗ.

Sáo được gọi theo cao độ, như sáo Đô, sáo Rê, sáo Son… Cách gọi tên có hơn một quy ước (có nơi gọi theo nốt khi bịt hết lỗ, có nơi theo quy ước khác), nên khi chọn sáo hãy hỏi rõ: bịt hết sáu lỗ ra nốt gì. Với người mới, điều quan trọng hơn tên gọi là độ dài: sáo quá dài thì khoảng cách lỗ xa, tay nhỏ bịt không kín; sáo quá ngắn thì tiếng cao chói và khó lấy hơi ổn định. Sáo cỡ vừa thường dễ tập nhất.

Cầm sáo

Bộ phậnCách làm phổ biếnLỗi hay gặp
Hướng sáoSáo nằm ngang, lỗ thổi gần miệng, thân sáo hướng sang phảiThân sáo chúc xuống làm hơi lệch
Tay tráiBịt ba lỗ gần lỗ thổi (lỗ 1, 2, 3 tính từ phía lỗ thổi) bằng ngón trỏ, giữa, áp útBịt bằng đầu ngón, dễ hở
Tay phảiBịt ba lỗ phía đuôi (lỗ 4, 5, 6) bằng ngón trỏ, giữa, áp útNgón cứng, đè quá mạnh làm run
Ngón cáiĐỡ dưới thân sáo, giữ sáo cânKhông đỡ, sáo trôi khỏi môi
Phần ngón bịt lỗPhần bụng mềm của đốt ngón (có thầy dạy dùng đốt giữa, tuỳ trường phái)Đầu ngón nhọn, không phủ kín lỗ

Một số người thuận tay trái cầm sáo hướng ngược lại; điều này không sai, nhưng nên quyết định ngay từ đầu vì đổi về sau rất khó. Kiểm tra bịt kín bằng cách bịt cả sáu lỗ rồi nhìn vào ngón: sau khi nhấc lên phải thấy vết tròn lỗ hằn rõ trên bụng ngón.

Lấy hơi: thở bụng

Thổi sáo cần một luồng hơi đều, không cần mạnh. Cách thở được dạy nhiều là thở bụng: hít vào bụng phình nhẹ ra, vai không nhấc lên; khi thổi, bụng thu vào từ từ để đẩy hơi ra đều đặn.

Bài tập không cần sáo: đặt một tờ giấy mỏng sát tường, thổi một hơi đều giữ tờ giấy dính vào tường càng lâu càng tốt. Hoặc thổi ra thành tiếng "xì" nhẹ, đều, đếm xem giữ được bao nhiêu giây. Bài tập này luyện đúng thứ sáo cần: hơi đều, ổn định.

Người mới thổi sáo hay bị choáng nhẹ vì thở quá nhiều, quá nhanh. Nếu thấy chóng mặt, dừng lại thở bình thường vài phút. Người có bệnh hô hấp hoặc tim mạch nên hỏi bác sĩ trước khi tập thổi nhiều.

Khẩu hình và thổi ra tiếng đầu tiên

Khẩu hình

Đặt lỗ thổi sát môi dưới, môi dưới che một phần lỗ (nhiều sách mô tả khoảng một phần ba đến một nửa). Môi khép lại, chỉ chừa một khe nhỏ ở giữa như khi nói chữ "phù" nhẹ. Hơi đi ra từ khe ấy, lướt qua lỗ thổi và chạm vào cạnh xa của lỗ. Tiếng sáo sinh ra khi luồng hơi bị cạnh lỗ chia đôi — giống như thổi ngang miệng một chai rỗng.

Bài tập ra tiếng

  1. Thổi chai: thổi ngang miệng một chai nhựa rỗng cho kêu "u u". Đây chính là nguyên lý tiếng sáo; ra tiếng chai được thì sáo không xa.
  2. Thổi sáo mở hết lỗ: chưa bịt lỗ nào, chỉ cầm sáo và thổi. Xoay nhẹ sáo vào trong hoặc ra ngoài, nhích môi, tìm góc cho ra tiếng rõ.
  3. Bịt lỗ 1 (tay trái, gần lỗ thổi): giữ tiếng ổn định.
  4. Bịt thêm từng lỗ xuống: 1–2, 1–2–3, rồi tay phải 4, 5, 6. Càng bịt nhiều lỗ tiếng càng trầm và càng khó ra tiếng; nếu mất tiếng ở một lỗ, gần như chắc chắn có lỗ chưa bịt kín.

Thổi quá mạnh thì tiếng vọt lên cao (lên quãng tám) hoặc xì hơi. Nốt trầm cần hơi chậm, ấm; nốt cao cần hơi nhanh hơn và khe môi hẹp hơn, chứ không phải thổi "to" hơn.

Nốt nhạc trên sáo sáu lỗ

Bịt cả sáu lỗ cho ra nốt thấp nhất của sáo. Mở dần từng lỗ từ phía đuôi lên (mở lỗ 6, rồi 6–5, rồi 6–5–4…), cao độ đi lên theo thang bảy âm của cây sáo. Thổi mạnh hơn với cùng thế bấm sẽ ra các nốt ở quãng tám trên. Thế bấm cụ thể cho từng nốt — kể cả các nốt cần bịt nửa lỗ — tuỳ cây sáo và quy ước của sách; hãy dùng bảng thế bấm đi kèm sách hoặc thầy cung cấp cho đúng loại sáo của mình.

Bịt nửa lỗ (che một phần lỗ) là cách lấy những nốt nửa cung trên sáo sáu lỗ. Đây là kỹ năng của giai đoạn sau, cần tai nghe để chỉnh.

Lịch tập hai tuần đầu

NgàyMục tiêu
1–3Thở bụng, thổi chai, thổi sáo mở hết lỗ cho ra tiếng
4–6Bịt dần tới ba lỗ tay trái, giữ mỗi nốt bốn đến tám giây cho đều
7–10Bịt đủ sáu lỗ, đi lên đi xuống các nốt chậm rãi
11–14Thổi câu đầu của một bài dân ca ngắn; thử lên quãng tám ở nốt dễ

Mỗi ngày mười lăm đến hai mươi phút, chia làm hai, ba lần là đủ. Môi mỏi là bình thường; môi tê, đau đầu, chóng mặt là dấu hiệu nên nghỉ.

Những bài đầu tiên trên sáo

Khi đã đi lên đi xuống được các nốt, nên chuyển ngay sang bài có giai điệu để tập không khô khan. Dân ca ngắn như Trống cơm, Cò lả, Lý cây bông, hay giai điệu thiếu nhi quen thuộc đều hợp, và không vướng bản quyền. Chọn bài có âm vực hẹp, nằm trong một quãng tám, chưa cần lên quãng tám cao.

Tập theo câu: thổi câu một cho tròn tiếng, nghỉ thở, rồi câu hai. Đánh dấu chỗ lấy hơi trên bản nhạc — người mới hay hết hơi giữa câu vì không tính trước. Khi đã thuộc bài, thổi cùng bản ghi để tập bắt giọng và giữ nhịp.

Vệ sinh và giữ sáo

  • Sau khi thổi, lau khô lòng sáo bằng que quấn vải mềm hoặc để sáo khô tự nhiên ở nơi thoáng; hơi thở đọng nước trong ống dễ gây mốc.
  • Không dùng chung sáo với người khác mà không vệ sinh.
  • Tránh để sáo dưới nắng gắt, trong xe nóng hay gần nguồn nhiệt; trúc khô quá nhanh có thể nứt.
  • Cất trong bao vải hoặc ống đựng, tránh va đập.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao thổi sáo không ra tiếng?

Thường do hơi thổi thẳng vào lỗ thay vì lướt qua cạnh xa của lỗ, môi che lỗ quá nhiều hoặc quá ít, hoặc có lỗ bấm bịt chưa kín. Tập thổi khi mở hết lỗ trước, xoay sáo tìm góc, rồi mới bịt dần từng lỗ.

Người mới nên mua sáo gì?

Sáo ngang sáu lỗ cỡ vừa, lỗ không quá xa nhau so với tay mình, là lựa chọn phổ biến. Hỏi rõ bịt hết lỗ ra nốt gì vì tên gọi sáo có nhiều quy ước. Thử thổi trước khi chọn nếu có thể.

Thổi sáo bị chóng mặt có sao không?

Người mới hay thở quá nhiều, quá nhanh nên có thể chóng mặt nhẹ. Dừng lại thở bình thường vài phút. Nếu chóng mặt thường xuyên hoặc có bệnh hô hấp, tim mạch, nên hỏi bác sĩ.

Bịt lỗ sáo bằng đầu ngón hay bụng ngón?

Cách phổ biến là bịt bằng phần bụng mềm của đốt ngón để phủ kín lỗ; một số thầy dạy dùng đốt giữa. Bịt bằng đầu ngón nhọn dễ bị hở hơi.

Học sáo trúc bao lâu thì thổi được bài?

Nhiều người thổi được câu dân ca đơn giản sau khoảng hai tuần tập đều. Thổi tròn tiếng, lên quãng tám ổn định và dùng kỹ thuật láy, rung hơi cần thêm vài tháng.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store