Phối khí là việc chọn nhạc cụ cho một bài hát và chia cho mỗi nhạc cụ một phần việc: ai giữ giai điệu, ai làm nền hợp âm, ai giữ nhịp, ai chen vào những câu đối đáp. Một bản phối tốt không cần nhiều nhạc cụ; nó cần mỗi bè có một vai rõ ràng, đứng ở một vùng cao độ riêng và xuất hiện đúng lúc trong bài. Làm nhạc trên máy giúp thử nhanh, nhưng các nguyên tắc này giống hệt khi phối cho nhạc công thật.
Bốn vai trong một bản phối
Hầu hết bản phối nhạc đại chúng, từ một bài ballad guitar đến một bài nhạc nhẹ nhiều nhạc cụ, đều chia việc thành bốn vai. Một nhạc cụ có thể kiêm hai vai, nhưng mỗi vai nên có người đảm nhận.
| Vai | Làm gì | Nhạc cụ hay đảm nhận |
|---|---|---|
| Giai điệu chính | Mang câu hát hoặc chủ đề, thứ người nghe nhớ | Giọng hát, sáo, violon, piano tay phải, đàn tranh |
| Nền hoà âm | Giữ hợp âm, tạo không khí | Piano, guitar đệm, dàn dây, tiếng pad của synthesizer |
| Bè trầm | Đặt nền cho hợp âm, nối với nhịp | Bass điện, contrabass, tay trái piano |
| Tiết tấu | Giữ khung thời gian, tạo chuyển động | Trống, bộ gõ, guitar quạt chả, piano đánh hợp âm rải |
Ngoài bốn vai chính còn có bè phụ (counter-melody): một câu nhạc thứ hai chen vào chỗ giai điệu chính nghỉ, như tiếng sáo đáp lại sau mỗi câu hát. Bè phụ làm bản phối có chiều sâu, nhưng chỉ nên có một bè phụ ở mỗi thời điểm. Hai bè phụ cùng "nói" một lúc là người nghe không biết nghe ai.
Mỗi bè một tầng cao độ
Lỗi phổ biến nhất của bản phối nghiệp dư là mọi nhạc cụ chen chúc ở cùng một vùng giữa. Piano, guitar, giọng hát, dàn dây đều quanh khoảng Đô giữa, kết quả là một khối âm đục, giọng hát bị chìm. Cách nghĩ đơn giản là chia bài thành nhiều tầng như một toà nhà:
- Tầng trầm: bass, trống cái. Ít bè, nốt thưa.
- Tầng trung thấp: tay trái piano, guitar đệm phần thấp, cello. Dễ đục nhất, nên ít nốt.
- Tầng trung: giọng hát và giai điệu chính. Dành chỗ cho nó.
- Tầng cao: sáo, violon, tiếng chuông, hi-hat, piano nốt cao. Tạo độ sáng, độ thoáng.
Khi giọng hát đang hát, nhạc cụ nền nên lùi xuống thấp hơn hoặc vọt lên cao hơn giọng, tránh đè đúng vùng của giọng. Khi giọng nghỉ, nhạc cụ khác mới được bước vào tầng trung.
Mẹo với hợp âm nền
Trong vùng trầm, hai nốt cách nhau quãng ba nghe đục. Đó là lý do bàn tay trái piano thường đánh quãng năm hoặc quãng tám chứ không đánh hợp âm ba đầy đủ ở dưới thấp. Các nốt hợp âm nên dàn rộng ở dưới, khít dần lên trên, giống cách các âm bồi tự nhiên sắp xếp.
Biết âm vực của từng nhạc cụ
Trên máy, nhạc cụ ảo cho phép bạn kéo nốt đến bất kỳ đâu, kể cả những nốt nhạc cụ thật không chơi nổi. Bản phối nghe trên máy thì được, đưa cho nhạc công thì họ lắc đầu, và tai người nghe quen cũng thấy "giả". Một vài âm vực tham khảo, tính theo nhạc cụ phổ thông:
| Nhạc cụ | Âm vực thường dùng (gần đúng) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Guitar sáu dây | Từ Mi thấp (dưới Đô giữa hơn một quãng tám) lên khoảng ba quãng tám | Ghi nhạc cao hơn tiếng thật một quãng tám |
| Bass điện bốn dây | Từ Mi rất thấp (khoảng 41 Hz) lên khoảng hai quãng tám rưỡi | Nốt cao vẫn được nhưng mất vai trò nền |
| Violon | Từ Son dưới Đô giữa lên rất cao | Không xuống thấp hơn dây Son |
| Sáo trúc | Khoảng hai quãng tám, tuỳ loại sáo (sáo Đô, sáo Rê…) | Mỗi cây sáo chơi tốt nhất ở giọng của nó |
| Giọng nữ phổ thông | Quanh một quãng tám rưỡi từ khoảng La dưới Đô giữa | Thay đổi nhiều theo người |
| Giọng nam phổ thông | Thấp hơn giọng nữ khoảng một quãng tám | Như trên |
Với nhạc cụ dân tộc mẫu, như đàn tranh, đàn bầu, sáo trúc ảo, càng cần tôn trọng cách chơi thật: đàn tranh lên dây theo ngũ cung nên chạy nhanh qua nốt ngoài thang âm sẽ nghe sai chất; đàn bầu đẹp nhất ở những nốt ngân có luyến, nhấn. Viết cho đàn bầu như viết cho piano là phí mất linh hồn của nó.
Phối theo cấu trúc bài: thêm và bớt
Một bản phối không đứng yên suốt bài. Nó lớn dần, lắng xuống, rồi lớn lại. Cách nghĩ đơn giản nhất: liệt kê các đoạn của bài, rồi quyết định đoạn nào có những bè nào.
| Đoạn | Ví dụ cách phối |
|---|---|
| Dạo đầu | Piano một mình chơi câu chủ đề, hoặc sáo trên nền pad |
| Phiên khúc 1 | Giọng hát, piano hoặc guitar đệm thưa, bass nốt dài |
| Điệp khúc 1 | Thêm trống, bass chạy theo trống, dàn dây giữ hợp âm |
| Phiên khúc 2 | Giữ trống nhưng nhẹ, thêm bè phụ của sáo ở chỗ giọng nghỉ |
| Điệp khúc 2 | Như điệp khúc 1, thêm bè hoà giọng |
| Cầu nối | Rút bớt còn piano và giọng, tạo khoảng lặng |
| Điệp khúc cuối | Đầy đủ nhất, có thể nâng giọng |
| Kết | Quay về câu chủ đề của phần dạo, nhạc cụ rút dần |
Nguyên tắc ở đây là tương phản. Điệp khúc nghe "bùng" lên không phải vì nó to, mà vì phiên khúc trước đó thưa. Muốn đoạn sau mạnh, hãy để đoạn trước nhẹ. Trên DAW, màn hình xếp đoạn cho bạn thấy ngay: nếu mọi rãnh đều kín từ đầu đến cuối, bản phối nhiều khả năng đang thiếu tương phản.
Màu tiếng: chọn nhạc cụ theo không khí
Cùng một giai điệu, đổi nhạc cụ là đổi không khí. Vài cặp so sánh để thử trên máy:
- Câu chủ đề trên piano nghe trong trẻo, riêng tư; trên dàn dây nghe rộng, trang trọng.
- Bè hợp âm bằng guitar thùng quạt chả mang cảm giác mộc, gần gũi; bằng pad synthesizer nghe mơ hồ, hiện đại.
- Bè phụ bằng sáo trúc gợi đồng quê, sông nước; bằng kèn trumpet gợi sôi động, đường phố.
Đừng chọn nhạc cụ chỉ vì nó có sẵn trong thư viện. Hãy hỏi: bài hát này kể chuyện gì, ở đâu, lúc mấy giờ? Một bài về buổi chiều quê không cần tiếng kèn đồng rộn ràng.
Thứ tự làm việc trên máy
- Chốt giai điệu và hợp âm trước, ghi bằng piano đơn giản. Phối khí là mặc áo cho bài hát; bài chưa xong thì chưa may áo.
- Chọn giọng vừa với người hát, nếu đổi giọng sau khi phối xong thì nhiều nhạc cụ sẽ ra ngoài âm vực.
- Đặt bè trầm và tiết tấu làm nền.
- Đặt nền hoà âm, giữ thưa ở chỗ có giọng hát.
- Thêm bè phụ ở chỗ trống của giai điệu.
- Vẽ đường lớn nhỏ của cả bài: đoạn nào thêm, đoạn nào bớt.
- Nghe lại từ đầu, tắt từng rãnh. Rãnh nào tắt đi mà bài không mất gì thì nên bỏ.
Bước cuối quan trọng hơn người ta tưởng. Phối khí giỏi thường là phối bớt, không phải phối thêm.
Học phối khí từ đâu
Cách học hiệu quả nhất là nghe phân tích: chọn một bài bạn thích, nghe nhiều lần, mỗi lần chỉ theo dõi một nhạc cụ, ghi lại nó vào ra lúc nào. Với nhạc cổ điển đã hết bảo hộ, có thể tải tổng phổ miễn phí từ các thư viện bản nhạc công cộng như IMSLP, vừa nghe vừa nhìn xem nhà soạn nhạc chia bè ra sao. Sách giáo khoa hoà âm và phối khí dùng ở các nhạc viện cung cấp bảng âm vực và kỹ thuật từng nhạc cụ chi tiết hơn.
Và hãy làm nhiều bản phối khác nhau cho cùng một bài dân ca quen thuộc: một bản chỉ có guitar, một bản piano và sáo, một bản có trống và bass. So sánh ba bản là bài học phối khí sống động nhất.
Câu hỏi thường gặp
Phối khí là gì?
Phối khí là chọn nhạc cụ cho một bài nhạc và chia việc cho từng nhạc cụ: ai mang giai điệu, ai giữ hợp âm, ai làm bè trầm, ai giữ tiết tấu. Phối khí cũng quyết định đoạn nào nhạc cụ nào xuất hiện để bài có lúc thưa, lúc dày.
Phối nhạc trên máy cần những bè nào?
Thường cần bốn vai: giai điệu chính, nền hoà âm, bè trầm và tiết tấu. Có thể thêm một bè phụ chen vào chỗ giai điệu nghỉ. Một nhạc cụ có thể kiêm nhiều vai, như piano vừa giữ hợp âm vừa có bè trầm ở tay trái.
Vì sao bản phối nghe đục, giọng hát bị chìm?
Thường do quá nhiều nhạc cụ cùng đứng ở vùng cao độ giữa, trùng với giọng hát, hoặc hợp âm dày ở vùng trầm. Hãy dàn các bè ra nhiều tầng cao độ và cho nhạc cụ nền chơi thưa khi giọng đang hát.
Phối khí khác hoà âm thế nào?
Hoà âm là chọn hợp âm và cách các nốt hợp âm nối với nhau. Phối khí là quyết định hợp âm, giai điệu đó được nhạc cụ nào chơi, ở âm vực nào, vào ra lúc nào. Hai việc gắn chặt nhưng phối khí rộng hơn.
Người mới học phối khí nên bắt đầu thế nào?
Lấy một bài dân ca đơn giản, phối thành vài phiên bản ít nhạc cụ, so sánh cảm giác của từng bản. Song song, nghe phân tích những bài mình thích, mỗi lần chỉ theo dõi một nhạc cụ để thấy nó vào ra lúc nào.