Soạn NhạcWiki
Tìm
Ngũ cung & ký âm cổ truyền

Ngũ cung trong dân ca ba miền: nhận ra bằng tai và trên giấy

Phần lớn dân ca người Việt dựa trên ngũ cung nhưng mỗi miền một kiểu: Bắc Bộ khá ổn định, Trung Bộ nhiều nốt nhấn buồn, Nam Bộ hay có chữ già. Đếm tên nốt để nhận ra.

Ngũ cung trong dân ca ba miền: nhận ra bằng tai và trên giấy

Phần lớn dân ca người Việt dựa trên thang năm âm, nhưng mỗi miền dùng nó một kiểu: dân ca Bắc Bộ thường giữ ngũ cung khá "sạch", có lúc chuyển sang bộ năm âm khác giữa bài; dân ca Trung Bộ, nhất là vùng Huế, nhiều nốt nhấn và chất buồn gần hơi Ai; dân ca Nam Bộ hay có chữ đàn già, nhấn rung kiểu hơi Oán, hơi Xuân. Nhận ra bằng tai thì nghe nốt kết, chỗ không có nửa cung và kiểu luyến; nhận ra trên giấy thì đếm tên nốt và tìm khoảng cách giữa chúng.

Dấu hiệu nghe bằng tai

Không cần đọc nhạc vẫn có thể đoán một câu dân ca có dùng ngũ cung hay không. Năm dấu hiệu thường gặp:

  1. Không có cảm giác "nốt dẫn" kéo lên. Ở bài hát phương Tây, gần cuối câu hay nghe một nốt sát nốt kết, như Si trước Đô, làm tai nôn nao chờ. Câu dân ca ngũ cung thường về nốt kết bằng bước một cung hoặc nhảy quãng.
  2. Kết ở nốt "lạ". Câu nhạc có thể dừng ở nốt mà nếu nghe theo thói quen nhạc trưởng sẽ thấy "chưa xong", nhưng với dân ca thì đó là nhà.
  3. Nhảy quãng ba thứ và quãng bốn nhiều. Những bước nhảy này làm câu hát nghe rộng, kiểu gọi nhau qua đồng, qua sông.
  4. Luyến láy nhiều trên một chữ. Một chữ lời có khi được hát qua ba bốn nốt, uốn lượn, đặc biệt ở các tiếng đệm như "ơi", "à", "ư", "tình bằng", "hỡi".
  5. Tiết tấu bám lời nói. Nhiều câu hò, câu ru không vào khuôn nhịp đều, người hát kéo dài chữ theo ý.

Hai dấu hiệu cuối không phải của riêng ngũ cung, nhưng hay đi cùng nó trong dân ca Việt, và chính chúng làm nên "giọng" từng miền.

Nhận ra trên giấy: bốn bước

  1. Liệt kê tên nốt. Đi hết giai điệu, ghi tên các nốt xuất hiện, bỏ qua chuyện cao thấp quãng tám. Đánh dấu nốt nào chỉ thoáng qua ở phách yếu.
  2. Xếp theo thứ tự và tìm nửa cung. Nếu chỉ có năm tên nốt và không có cặp nào cách nửa cung, bài dựa trên ngũ cung không bán âm.
  3. Tìm nốt kết. Nốt cuối bài và cuối các câu lớn cho biết nốt chủ, từ đó biết bài ở thể nào trong năm thể của ngũ cung.
  4. Xem bản ghi có ký hiệu nhấn rung không. Bản ghi tử tế của dân ca Nam Bộ, Huế thường đánh dấu nốt nhấn, nốt rung, nốt già. Nếu bản ghi trơn tru hoàn toàn, có thể người chép đã làm tròn.

Một ví dụ ngược rất hữu ích: bài thiếu nhi "Kìa con bướm vàng" quen thuộc thật ra dùng giai điệu bài Frère Jacques của Pháp. Liệt kê ra sẽ thấy sáu tên nốt và có chỗ nửa cung (ở giọng Fa là La – Si giáng). Không phải bài nào hát bằng lời Việt từ nhỏ cũng là ngũ cung; nhiều bài thiếu nhi là giai điệu phương Tây đặt lời.

Dân ca Bắc Bộ

Đồng dao Bắc Bộ nhiều khi chỉ dùng hai ba nốt, gần như nói có cao độ, tiết tấu rõ để vừa đọc vừa chơi. Hát ru với tiếng "à ơi" thì mềm, ngân dài, giai điệu trong vài nốt của ngũ cung. Dân ca đồng bằng Bắc Bộ, trong đó có quan họ Bắc Ninh, phần lớn được ghi nhận dùng thang năm âm, giọng hát trong, luyến láy tinh tế; nhiều bài có hiện tượng chuyển sang một bộ năm âm khác ở giữa bài, làm câu nhạc đổi màu mà không cần nửa cung.

Khi chép, dân ca Bắc Bộ thường "vừa" khuông năm dòng hơn dân ca hai miền kia, vì cao độ tương đối ổn định. Phần khó ghi là luyến láy, và sự tự do về trường độ.

Dân ca Trung Bộ

Vùng Huế và Quảng Nam có các điệu hò trên sông nước (thường nhắc như hò mái nhì, hò mái đẩy), các điệu lý, hát ru. Đặc trưng thường được mô tả là chất buồn man mác, giai điệu chậm, nhiều nốt nhấn, gần với hơi Ai, hơi Nam trong nhạc Huế. Dân ca Bình Trị Thiên có những nốt mà người chép phải dùng ký hiệu nhấn hoặc ghi chú cao độ lệch.

Trên giấy, nhiều bài vẫn đếm ra năm tên nốt chính, nhưng một hai nốt trong đó được hát lệch so với phím đàn và có rung. Nếu chỉ nhìn tên nốt, bạn sẽ kết luận "ngũ cung" mà bỏ lỡ phần quan trọng nhất là hơi.

Dân ca Nam Bộ

Nam Bộ có kho lý và hò rất lớn, như lý cây bông, lý ngựa ô, các điệu hò vùng sông nước. Nhiều bài có tiết tấu vui, rõ, và nhiều bài khác mang hơi Xuân, hơi Oán với chữ xự già, nhấn rung đặc trưng, gần với ngôn ngữ đờn ca tài tử, cải lương. Tiếng đệm trong lời Nam Bộ cũng phong phú, góp phần tạo câu nhạc dài hơn câu lời.

Khi chép dân ca Nam Bộ, người chép giỏi thường ghi rõ hệ quy đổi (hò bằng nốt nào) và đánh dấu nốt già, non. Thiếu hai điều này, bản khuông năm dòng dễ bị hát thành một bài "trưởng" hay "thứ" kiểu tây.

Tóm tắt so sánh

MiềnThang âm thường gặpĐiểm dễ ngheĐiểm khó ghi
Bắc Bộngũ cung không bán âm, có chuyển hệgiọng trong, luyến láy tinh tếluyến láy, trường độ tự do
Trung Bộnăm âm có nốt nhấn, chất buồnchậm, ngân, nốt nhấn rõcao độ lệch, rung
Nam Bộnăm âm, nhiều bài có chữ già, hơi Oán, Xuântiếng đệm nhiều, rung nhấn đặc trưngchữ già, non, hơi

Bảng này là khái quát; trong mỗi miền đều có rất nhiều ngoại lệ, và dân ca các dân tộc thiểu số (Thái, Mường, Ê Đê, Khmer…) lại có hệ thang âm riêng, nhiều bài không phải ngũ cung.

Bài tập: tự làm bảng của riêng mình

  • Chọn ba bài dân ca, mỗi miền một bài, có bản ghi khuông năm dòng.
  • Với mỗi bài, viết ra: các tên nốt, nốt kết, có nửa cung không, có ký hiệu nhấn rung không.
  • Nghe một bản thu do nghệ sĩ dân ca hát. Đánh dấu chỗ bản thu khác bản ghi: nốt cao thấp lệch, chỗ kéo dài, chỗ luyến.
  • Thử hát lại một câu đúng theo bản thu, rồi hát "đúng nốt" theo bản ghi. Ghi âm cả hai để nghe.

Sau ba bài, bạn sẽ có cảm giác rõ hơn mọi bài giảng về chỗ nào ngũ cung là khung chung, chỗ nào là giọng riêng mỗi miền.

Đọc và nghe thêm

Các tuyển tập dân ca có bản ghi của Viện Âm nhạc và các nhạc viện, các công trình nghiên cứu dân ca của giáo sư Trần Văn Khê và nhiều nhà nghiên cứu khác là nguồn chép đáng tin. Kho bản thu điền dã cũng rất quý, vì giữ lại giọng của người hát dân gian chứ không chỉ ca sĩ chuyên nghiệp. Khi đọc bản ghi, luôn hỏi: người chép đã làm tròn những gì?

Câu hỏi thường gặp

Dân ca Việt Nam có phải đều là ngũ cung?

Phần lớn dân ca người Việt dựa trên thang năm âm, nhưng không phải tất cả. Nhiều bài có nốt nhấn, nốt già non lệch khỏi ngũ cung chuẩn, và dân ca các dân tộc thiểu số có hệ thang âm riêng. Một số bài thiếu nhi quen thuộc còn là giai điệu phương Tây đặt lời Việt.

Làm sao biết một bài hát dùng ngũ cung?

Liệt kê các tên nốt trong giai điệu, bỏ qua quãng tám. Nếu chỉ có năm tên và không có cặp nốt nào cách nhau nửa cung, bài dựa trên ngũ cung không bán âm. Nghe bằng tai thì để ý câu nhạc không có nốt dẫn kéo về nốt kết.

Dân ca ba miền khác nhau về âm nhạc thế nào?

Nói khái quát, dân ca Bắc Bộ thường giữ ngũ cung khá ổn định với luyến láy tinh tế; dân ca Trung Bộ nhiều nốt nhấn, chất buồn; dân ca Nam Bộ hay có chữ già, rung nhấn kiểu hơi Oán, hơi Xuân. Trong mỗi miền đều có nhiều ngoại lệ.

Kìa con bướm vàng có phải dân ca Việt Nam?

Giai điệu bài này là của bài Frère Jacques, một bài hát truyền thống của Pháp, được đặt lời tiếng Việt. Giai điệu có sáu tên nốt và có chỗ nửa cung, nên không phải ngũ cung. Đây là ví dụ tốt để tập phân biệt.

Chép dân ca ra khuông năm dòng có mất gì không?

Có. Bản khuông năm dòng dễ làm tròn các nốt nhấn, nốt già non và trường độ tự do của người hát. Bản chép tốt nên ghi rõ hệ quy đổi, ký hiệu nốt nhấn rung và nên đi kèm bản thu để người học nghe.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store