Thang năm âm không phải tài sản riêng của Á Đông: Trung Hoa có hệ cung – thương – giốc – chủy – vũ, Nhật Bản có cả ngũ cung không bán âm lẫn ngũ cung có nửa cung, dân ca Scotland, Ireland, Hungary và nhiều vùng châu Phi, Andes đều dùng thang năm âm, còn nhạc blues lấy ngũ cung thứ làm xương sống. Năm nốt có thể giống hệt nhau, cái làm mỗi nơi nghe khác là nốt chủ được chọn, cách luyến láy, nốt "lạ" chen vào và âm sắc nhạc cụ. Hiểu điều này giúp người soạn nhạc dùng ngũ cung có chủ ý, thay vì nghĩ cứ năm nốt là "ra chất Việt".
Vì sao nhiều nền văn hoá cùng tìm ra năm nốt
Giả thuyết phổ biến nhất dựa vào quãng năm đúng, quãng hoà hợp nhất sau quãng tám. Bắt đầu từ Đô, đi lên quãng năm được Son, lên quãng năm nữa được Rê, rồi La, rồi Mi. Gom năm nốt Đô – Son – Rê – La – Mi vào một quãng tám, ta có đúng Đô Rê Mi Son La. Đi thêm hai bước nữa mới ra Si và Fa thăng, những nốt tạo nửa cung.
Nói cách khác, nếu một nền văn hoá chọn lên dây nhạc cụ bằng những quãng nghe "êm" nhất và dừng lại trước khi gặp nửa cung, họ sẽ có ngũ cung. Cổ thư Trung Hoa mô tả cách tính các bậc bằng phép thêm bớt một phần ba chiều dài ống sáo hay dây đàn, bản chất là chuỗi quãng năm, quãng bốn. Dĩ nhiên lý thuyết này giải thích được nhiều, không phải tất cả: có những thang năm âm xa lạ với chuỗi quãng năm, như sẽ thấy ở phần Indonesia và Nhật Bản.
Trung Hoa: cung, thương, giốc, chủy, vũ
Lý thuyết nhạc cổ Trung Hoa gọi năm bậc của ngũ cung là cung, thương, giốc, chủy, vũ (tương ứng Đô, Rê, Mi, Son, La khi cung = Đô). Lấy bậc nào làm chủ thì gọi điệu thức theo tên bậc đó: cung điệu, thương điệu, chủy điệu, vũ điệu… Khi cần bảy âm, người ta thêm hai bậc phụ gọi là biến chủy và biến cung, chen vào chỗ trống. Tiếng Việt mượn nguyên bộ tên Hán Việt này, và hệ chữ công xích mà nhạc Việt đọc thành hò, xự, xang, xê, cống cũng xuất phát từ Trung Hoa.
Nhật Bản: hai loại ngũ cung
Nhạc truyền thống Nhật thường được mô tả với hai nhóm thang năm âm:
- Thang yo: không có nửa cung, gần với ngũ cung Á Đông quen thuộc, hay gặp trong dân ca, nghe sáng, mộc.
- Thang in (hay miyako-bushi): có nửa cung, ví dụ Mi – Fa – La – Si – Đô. Hai chỗ nửa cung làm thang nghe u buồn, sắc, rất "Nhật" với tai người nước ngoài. Bài dân ca "Sakura Sakura" là ví dụ quen thuộc dùng thang loại này.
Thang in là bằng chứng tốt rằng "năm nốt" không đồng nghĩa với "không nửa cung". Nếu bạn dùng thang in để viết một câu nhạc rồi đặt lời Việt, người nghe sẽ thấy lạ chứ không thấy quen.
Scotland, Ireland, Hungary: ngũ cung ở châu Âu
Giai điệu bài "Auld Lang Syne" (lời Robert Burns ghi lại năm 1788, giai điệu dân gian Scotland) gần như chỉ dùng năm nốt của ngũ cung trưởng. Giai điệu thánh ca "Amazing Grace" cũng vậy. Nhiều điệu múa, bài ca Ireland, Scotland chơi trên kèn túi, sáo thiếc nằm trọn trong năm nốt.
Ở Hungary, Béla Bartók và Zoltán Kodály đầu thế kỷ 20 đi sưu tầm dân ca và ghi nhận lớp bài cổ nhất dùng nhiều thang năm âm. Phương pháp dạy nhạc mang tên Kodály về sau dùng các bài ngũ cung đơn giản để dạy trẻ hát, vì dễ hát đúng, ít nốt chỏi. Nhiều lớp nhạc thiếu nhi khắp thế giới hiện vẫn bắt đầu bằng Son – Mi – La theo hướng này.
Blues và ngũ cung thứ
Nhạc blues của người Mỹ gốc Phi hình thành cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 dựa nhiều vào ngũ cung thứ: La – Đô – Rê – Mi – Son (ở giọng La). Thêm vào đó là "nốt blue", phổ biến nhất là nốt giữa Rê và Mi (Mi giáng), và các nốt hát hay đàn hơi thấp hơn phím đàn, uốn lên xuống. Thang La – Đô – Rê – Mi giáng – Mi – Son thường được gọi là thang blues.
Điều thú vị: nốt blue với cao độ lửng lơ giữa hai phím, được uốn bằng giọng hay bằng ngón đẩy dây guitar, có tinh thần khá gần với nốt non, nốt già trong nhạc cổ truyền Việt. Hai truyền thống cách nhau nửa vòng trái đất cùng cho thấy hệ 12 phím đều không đủ chứa cách con người hát.
Với người học guitar, "hộp" ngũ cung thứ là bài tập ứng tác đầu tiên của rất nhiều người. Rock, pop, nhạc đồng quê Mỹ cũng dùng ngũ cung trưởng và thứ dày đặc trong các câu solo.
Nơi khác: Andes, châu Phi, Indonesia
- Andes: nhiều điệu dân ca và múa vùng núi Peru, Bolivia (như điệu huayno) dựa vào ngũ cung, thường chơi trên sáo quena, sáo ống ghép.
- Châu Phi: nhiều truyền thống ở Tây Phi và Đông Phi dùng thang năm âm, với cách lên dây khác nhau giữa các vùng; khái quát "châu Phi dùng ngũ cung" là quá đơn giản, vì châu lục này có rất nhiều hệ thang âm.
- Indonesia: dàn gamelan Java, Bali có hệ slendro gồm năm âm chia quãng tám thành những khoảng gần đều nhau, không khớp với ngũ cung Đô Rê Mi Son La và cũng khác nhau giữa các bộ gamelan. Nhà soạn nhạc Pháp Claude Debussy nghe gamelan ở Triển lãm Thế giới Paris năm 1889 và về sau viết bản "Pagodes" (1903) cho piano dựa nhiều vào ngũ cung.
Bảng so sánh
| Nơi | Loại thang | Nét riêng |
|---|---|---|
| Việt Nam | năm âm không bán âm (điệu Bắc), năm âm có chữ non già (điệu Nam) | hệ chữ hò xự xang, nhấn rung, hơi |
| Trung Hoa | cung – thương – giốc – chủy – vũ | năm điệu theo bậc chủ, thêm biến cung, biến chủy khi cần |
| Nhật Bản | yo (không nửa cung), in (có nửa cung) | thang in nghe sắc, u buồn |
| Scotland, Ireland | ngũ cung trưởng là chủ yếu | kèn túi, sáo thiếc, nốt trang trí nhanh |
| Hungary | ngũ cung trong lớp dân ca cổ | nền cho phương pháp Kodály |
| Blues Mỹ | ngũ cung thứ + nốt blue | nốt uốn, cao độ lửng |
| Indonesia | slendro năm âm | khoảng cách gần đều, khác hẳn hệ phương Tây |
Bài tập: một bộ nốt, năm cách nói
Lấy năm nốt La Đô Rê Mi Son trên guitar hay piano. Tự đặt một motif ba nốt, ví dụ La – Đô – Rê. Rồi chơi nó năm lần:
- Kiểu blues: chậm, kéo dài nốt Đô và uốn nhẹ lên, kết ở La.
- Kiểu dân ca Scotland: đổi sang kết ở Đô, nhịp nhảy nhót, thêm nốt hoa mỹ nhanh trước mỗi nốt chính.
- Kiểu Việt điệu Bắc: kết ở Son (hò = Son), nhấn nhẹ khi chuyển từ Rê lên Mi.
- Kiểu Nhật: chuyển motif sang thang in Mi – Fa – La – Si – Đô, giữ nguyên hình dáng (ví dụ Mi – Fa – La), đàn chậm, ngân dài nốt Fa.
- Kiểu tự do: chơi trên phím đen piano, chân giữ pedal, để các nốt ngân chồng lên nhau.
Bài tập cho thấy rõ: cùng một chất liệu, cách dùng mới quyết định "quốc tịch" của câu nhạc.
Đọc thêm
Mục "Pentatonic" và "Scale" trong Grove Music Online hoặc Britannica có tổng quan khoa học; sách mở Open Music Theory có phần ngũ cung với ví dụ nghe. Về ngũ cung Việt, nên đọc các công trình của giáo sư Trần Văn Khê, người từng so sánh nhạc Việt với nhạc các nước châu Á. Về blues, các sách nhập môn guitar blues giải thích thang và nốt blue rất trực quan.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ cung Việt Nam và ngũ cung Trung Quốc có giống nhau không?
Khung lý thuyết khá giống: cùng năm bậc không bán âm và cùng gốc tên gọi cung, thương, giốc, chủy, vũ. Khác nhau ở cách dùng: luyến láy, nhấn rung, các hơi có chữ non già và giọng điệu của tiếng nói mỗi nước. Vì vậy nghe vẫn phân biệt được.
Nhạc blues có dùng ngũ cung không?
Có. Blues dùng nhiều ngũ cung thứ, ví dụ La Đô Rê Mi Son, thêm nốt blue như Mi giáng và các nốt uốn cao độ. Thang này là bài học ứng tác đầu tiên của nhiều người chơi guitar.
Thang âm Nhật Bản khác ngũ cung Việt thế nào?
Nhạc Nhật có cả thang yo không bán âm, gần ngũ cung Việt, lẫn thang in có hai chỗ nửa cung như Mi Fa La Si Đô. Thang in nghe sắc và u buồn, rất khác ngũ cung điệu Bắc. Bài Sakura Sakura là ví dụ quen thuộc của thang in.
Vì sao ngũ cung xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới?
Giả thuyết phổ biến là năm nốt này sinh ra từ chuỗi quãng năm đúng, quãng hoà hợp nhất sau quãng tám, và chúng dễ hát, ít chỏi. Nhiều nền văn hoá lên dây nhạc cụ theo quãng êm tai và dừng trước nửa cung. Tuy vậy, có những thang năm âm như slendro của Indonesia không theo logic này.
Trẻ em học ngũ cung theo phương pháp Kodály là gì?
Phương pháp Kodály của Hungary dạy trẻ hát bắt đầu từ vài nốt của ngũ cung như Son, Mi, La, dựa trên dân ca, vì dễ hát đúng. Trẻ học nghe và hát trước, đọc nốt sau. Nhiều lớp nhạc thiếu nhi trên thế giới dùng cách tiếp cận tương tự.