Mix (trộn) là cân chỉnh nhiều rãnh riêng lẻ (giọng, đàn, trống, bass) thành một bản stereo hai kênh nghe hài hoà. Master là bước sau cùng, xử lý chính bản stereo đã trộn ấy để nó đủ độ lớn, đều tiếng và nghe ổn trên mọi loại loa, rồi xuất ra file phát hành. Nói ngắn: mix làm việc với từng nhạc cụ, master làm việc với cả bài.
Đặt hai việc cạnh nhau
| Tiêu chí | Mix | Master |
|---|---|---|
| Đầu vào | Nhiều rãnh riêng (có khi vài chục) | Một file stereo đã trộn |
| Câu hỏi chính | Mỗi bè nằm ở đâu, to nhỏ ra sao, có giẫm lên nhau không | Cả bài đã đủ lớn, đủ cân, nghe ổn trên mọi máy chưa |
| Sửa được gì | Riêng tiếng hát, riêng tiếng trống… | Chỉ chỉnh chung cả khối âm thanh |
| Công cụ | Cần gạt âm lượng, trái – phải, EQ, nén, vang, tự động hoá | EQ nhẹ, nén nhẹ, limiter, đo độ lớn |
| Với một album | Từng bài làm riêng | Làm cho các bài đều nhau về độ lớn và màu tiếng |
| Sản phẩm | Bản mix stereo | Bản master để phát hành |
Một so sánh dễ nhớ: mix giống như nấu từng món và bày lên đĩa cho cân đối; master giống như bước cuối nêm lại cả mâm và đặt lên bàn cho đúng chỗ. Master không cứu được một bản mix hỏng. Nếu giọng hát chìm trong bản mix, master không kéo riêng giọng lên được.
Mix: năm công cụ chính
1. Âm lượng
Công cụ quan trọng nhất và bị coi nhẹ nhất. Kéo cần gạt sao cho thứ quan trọng nhất (thường là giọng hát hoặc giai điệu chính) rõ ràng, các bè khác đỡ phía sau. Nhiều người làm nhạc lâu năm khuyên: dành nửa thời gian trộn chỉ để cân âm lượng, chưa đụng tới hiệu ứng nào.
2. Vị trí trái – phải (pan)
Núm pan đặt mỗi bè vào một chỗ trong không gian stereo. Thường thì giọng hát chính, bass và trống cái ở chính giữa; guitar đệm, piano, hi-hat, bè hoà giọng rải sang hai bên. Hai nhạc cụ cùng vùng cao độ, đặt lệch nhau một trái một phải là cách đơn giản để cả hai cùng nghe rõ.
3. EQ (cân bằng tần số)
EQ tăng giảm từng vùng tần số của một tiếng. Dùng EQ trong mix chủ yếu là để cắt bớt chứ không phải tăng: cắt bớt vùng trầm thừa của guitar và piano để nhường chỗ cho bass, cắt chút vùng trung của đàn nền để giọng hát lộ ra. Tăng mạnh nhiều chỗ thường khiến bài chói hoặc ù.
4. Nén (compressor)
Bộ nén làm giảm chênh lệch giữa chỗ to và chỗ nhỏ của một tiếng. Giọng hát có câu thì thầm, có câu hét; nén nhẹ giúp người nghe không phải với tay vặn âm lượng. Nén quá tay thì tiếng mất sức sống, nghe dẹt.
5. Vang và độ trễ (reverb, delay)
Vang tạo cảm giác không gian: phòng nhỏ, hội trường, nhà thờ. Một mẹo phổ biến là gửi nhiều rãnh vào chung một vang, để chúng như đang đứng trong cùng một căn phòng. Vang quá nhiều đẩy nhạc cụ ra xa, làm bài nhoè.
Ngoài năm công cụ trên, DAW còn có tự động hoá (automation): vẽ đường âm lượng, pan hay hiệu ứng thay đổi theo thời gian, ví dụ cho tiếng sáo to dần ở cuối đoạn dạo, hay giảm vang ở điệp khúc cho giọng gần lại.
Master: làm gì với một file stereo
Bước master thường gồm:
- Nghe tổng thể trên nhiều loại loa: tai nghe, loa máy tính, loa điện thoại, loa xe.
- EQ nhẹ cho cả bài: nếu cả bài hơi tối thì nâng nhẹ vùng cao, nếu hơi ù thì giảm nhẹ vùng trầm. Thay đổi tính bằng một vài decibel là nhiều.
- Nén nhẹ cho cả bài để các nhạc cụ "dính" vào nhau hơn.
- Limiter: bộ chặn đỉnh, nâng độ lớn tổng thể mà không cho tín hiệu vượt ngưỡng gây rè.
- Đo độ lớn và chỉnh cho phù hợp nơi phát hành.
- Xuất file đúng định dạng, đúng tần số lấy mẫu và độ sâu bit theo yêu cầu.
Với một album, master còn lo cho các bài nghe liền mạch: bài này không to vượt bài kia, khoảng nghỉ giữa các bài hợp lý, màu tiếng không lệch nhau quá.
Độ lớn, LUFS và "cuộc chiến âm lượng"
Từ khoảng thập niên 1990 đến 2000, nhiều bản master đua nhau làm cho thật to, vì bài to hơn nghe "ấn tượng" hơn trong vài giây đầu. Cái giá là nhạc bị nén chặt, mất khoảng cách giữa chỗ nhẹ và chỗ mạnh, nghe lâu thấy mệt. Hiện tượng này được gọi là "cuộc chiến âm lượng" (loudness war).
Ngày nay đa số nền tảng nghe nhạc trực tuyến áp dụng chuẩn hoá độ lớn: họ đo độ lớn cảm nhận của bài (đơn vị LUFS) rồi tự hạ những bài quá to xuống một mức chung. Mức tham chiếu được nhắc nhiều là khoảng −14 LUFS cho một số nền tảng lớn, có nơi thấp hơn; các con số này do nền tảng tự đặt và có thể thay đổi, nên hãy xem trang hướng dẫn của nơi bạn phát hành. Hệ quả thực tế: master quá to không còn được lợi, bài vẫn bị hạ xuống, mà phần sức sống mất đi thì không lấy lại được.
Một thông số khác cần để ý là đỉnh thật (true peak). Khi file được nén sang MP3 hay AAC, đỉnh sóng có thể nhích lên vượt ngưỡng và gây rè. Nhiều hướng dẫn khuyên giữ đỉnh thật dưới khoảng −1 dBTP để chừa chỗ an toàn.
Người mới tự mix và master được không
Được, và nên tự làm để hiểu bài của mình. Nhưng cần biết giới hạn.
- Thiết bị nghe: tai nghe kiểm âm và loa kiểm âm cho âm thanh trung thực hơn tai nghe giải trí, vốn hay tăng trầm. Nếu chỉ có tai nghe thường, hãy so sánh với một bài phát hành chuyên nghiệp cùng thể loại nghe trên chính tai nghe đó.
- Phòng: phòng nhỏ trống trơn, tường cứng làm tiếng trầm dội lên xuống sai lệch. Rèm dày, giá sách, nệm giúp giảm phần nào. Đây cũng là lý do nhiều người tự làm ưu tiên mix bằng tai nghe.
- Tai mỏi: nghe liền vài giờ, tai mất cảm nhận vùng cao và độ lớn. Nghỉ thường xuyên, nghe ở âm lượng vừa phải. Nghe quá to trong thời gian dài có thể hại thính lực; nếu ù tai kéo dài, nên đi khám.
- Mix và master cách nhau: master ngay sau khi mix, bạn vẫn nghe bằng đôi tai đã quen với bài. Để một hai ngày rồi mới master giúp nghe khách quan hơn.
Nhiều DAW có công cụ master tự động hoặc preset. Chúng là điểm bắt đầu tạm được cho bản nghe thử, không thay được việc bạn hiểu mình đang chỉnh cái gì.
Quy trình gọn cho một bài hát tự làm
- Dọn dự án: đặt tên rãnh, tô màu theo nhóm, xoá rãnh thừa.
- Kéo mọi cần gạt xuống, đưa giọng hát hoặc giai điệu chính lên trước, rồi thêm dần từng bè.
- Pan các bè để giải phóng chính giữa.
- EQ cắt bớt vùng thừa từng bè; nén nhẹ giọng hát và bass.
- Thêm một vang chung, chỉnh lượng gửi từng rãnh.
- Vẽ tự động hoá cho những đoạn cần to nhỏ.
- Xuất bản mix, chừa khoảng trống ở rãnh tổng (đỉnh không chạm 0 dB).
- Hôm sau, mở bản mix trong dự án mới để master: EQ nhẹ, nén nhẹ, limiter, đo độ lớn, xuất file.
- Nghe bản master trên ít nhất ba thiết bị khác nhau trước khi gửi đi.
Những hiểu lầm hay gặp
- "Master sẽ sửa được mọi thứ." Không. Lỗi cân bè, giọng lệch nhịp, nhạc cụ giẫm lên nhau phải sửa ở bước mix, thậm chí ở bước phối.
- "Càng nhiều plugin càng chuyên nghiệp." Bản mix tốt thường dùng ít xử lý hơn người ta nghĩ. Mỗi plugin thêm vào nên trả lời được câu "nó sửa vấn đề gì".
- "Bài phải to bằng bài trên bảng xếp hạng." Với chuẩn hoá độ lớn của nền tảng nghe nhạc, điều này không còn quan trọng như trước.
- "Mix trên tai nghe đắt là đủ." Thiết bị tốt giúp ích, nhưng quen tai với thiết bị của mình và nghe đối chiếu với bài tham khảo mới là thứ quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Mix và master khác nhau thế nào?
Mix là cân chỉnh nhiều rãnh riêng (giọng, đàn, trống, bass) thành một bản stereo hài hoà. Master là xử lý bản stereo đã trộn ấy cho đủ lớn, đều tiếng và nghe ổn trên mọi thiết bị trước khi phát hành. Mix sửa từng nhạc cụ, master chỉ chỉnh được cả bài.
Có cần master nếu chỉ đăng bài lên mạng?
Nên có ít nhất một bước master đơn giản: kiểm tra độ lớn, chặn đỉnh để không rè, nghe thử trên nhiều loa. Bài không master thường nhỏ hơn và kém đều so với các bài khác trong danh sách phát.
LUFS là gì?
LUFS là đơn vị đo độ lớn cảm nhận của âm thanh, tính đến cách tai người nghe các vùng tần số. Các nền tảng nghe nhạc dùng LUFS để chuẩn hoá, hạ những bài quá to xuống một mức chung do họ tự đặt.
Mix nhạc bằng tai nghe được không?
Được, nhiều người tự làm nhạc ở nhà mix chủ yếu bằng tai nghe vì phòng không xử lý âm học. Nên dùng tai nghe có âm thanh trung thực, so sánh thường xuyên với bài tham khảo và kiểm tra lại trên loa, điện thoại.
Vì sao bài tự làm nghe nhỏ hơn bài phát hành?
Bài phát hành đã qua bước master với limiter để nâng độ lớn tổng thể. Bài tự làm chưa master, hoặc mix có quá nhiều vùng trầm thừa, sẽ nghe nhỏ và đục hơn dù đồng hồ đã gần chạm đỉnh.