Ký âm phương Tây hình thành qua khoảng tám thế kỷ. Thế kỷ 9, các tu viện châu Âu bắt đầu ghi những dấu móc nhỏ (neume) trên lời thánh ca để nhắc hướng giai điệu. Đầu thế kỷ 11, Guido d'Arezzo đưa ra khuông nhiều dòng kẻ và cách gọi nốt ut, re, mi, giúp ghi cao độ chính xác. Từ thế kỷ 13 đến 17, các hình nốt dần ghi được trường độ, máy in nhạc ra đời, vạch nhịp được dùng đều đặn, và khuông năm dòng trở thành chuẩn chung mà ta đọc hôm nay.
Trước châu Âu: những bản nhạc được ghi sớm nhất
Ghi nhạc không phải phát minh riêng của châu Âu. Những bản nhạc có ký hiệu cổ nhất còn lại gồm:
- Bài thánh ca Hurri trên bảng đất sét tìm thấy ở Ugarit (Syria ngày nay), khoảng thế kỷ 14 trước Công nguyên, ghi bằng chữ hình nêm. Cách giải mã thành giai điệu vẫn còn nhiều tranh luận; các bản phục dựng khác nhau khá xa.
- Văn bia Seikilos khắc trên một cột đá ở vùng Tiểu Á, thường được xác định vào khoảng thế kỷ 1 hoặc 2 sau Công nguyên, ghi lời Hy Lạp kèm ký hiệu cao độ và trường độ. Đây thường được coi là tác phẩm hoàn chỉnh cổ nhất còn đọc được.
- Ở Đông Á, nhiều hệ ký âm bằng chữ phát triển độc lập, trong đó có hệ chữ công xích của Trung Hoa. Hệ chữ hò, xự, xang, xê, cống của nhạc cổ truyền Việt có quan hệ gần với hệ này, và là một đề tài riêng.
Ký âm Hy Lạp cổ bị lãng quên ở châu Âu thời Trung cổ. Khuông nhạc hiện đại không đi ra từ nó mà từ một nhu cầu rất cụ thể của các tu viện.
Thế kỷ 9: neume, dấu nhắc trí nhớ
Thánh ca Gregorian được truyền miệng hàng trăm năm. Khi số bài ngày càng nhiều, các thầy tu bắt đầu ghi lên trên lời ca những dấu nhỏ: chấm, nét xiên, móc cong, gọi chung là neume. Neume cho biết giai điệu đi lên hay xuống, có luyến không, nhưng không cho biết lên bao nhiêu. Người hát vẫn phải thuộc bài; neume chỉ nhắc trí nhớ.
Để chính xác hơn, người chép nhạc bắt đầu đặt neume ở các độ cao khác nhau so với một đường kẻ tưởng tượng, rồi kẻ một đường thật, đôi khi hai đường, để làm mốc cao độ.
Guido d'Arezzo: dòng kẻ có tên và ut re mi
Guido là một tu sĩ dòng Biển Đức người Ý, sinh khoảng năm 991, mất sau năm 1033. Ông dạy hát ở nhà thờ chính toà Arezzo và để lại cuốn sách lý thuyết Micrologus, viết khoảng năm 1025–1026. Ba đóng góp gắn với tên ông:
- Khuông nhiều dòng kẻ, cả dòng và khe đều có nghĩa. Guido dùng hệ dòng kẻ cách nhau một quãng 3 (thường là bốn dòng), nốt đặt trên dòng hoặc trong khe. Dòng ứng với nốt Fa thường được tô đỏ, dòng ứng với nốt Đô tô vàng, để người hát nhận ra chỗ có nửa cung. Chữ F và C viết ở đầu dòng làm mốc, chính là tổ tiên của khoá Fa và khoá Đô ngày nay.
- Tên nốt ut, re, mi, fa, sol, la. Lấy từ âm tiết đầu của sáu câu trong bài thánh ca Ut queant laxis, mỗi câu bắt đầu cao hơn câu trước một bậc. Người học chỉ cần thuộc bài này là có "thang" để so cao độ.
- Dạy hát nhanh hơn. Guido viết rằng nhờ phương pháp mới, người học có thể đọc được bài thánh ca chưa từng nghe trong thời gian ngắn hơn rất nhiều so với học thuộc lòng nhiều năm. Ông được mời đến Rome trình bày phương pháp với Giáo hoàng.
"Bàn tay Guido", lối dạy dùng các khớp ngón tay để chỉ tên nốt, thường được gán cho ông, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng nó được phát triển và gắn tên ông muộn hơn. Đây là ví dụ cho thấy một nhân vật lịch sử dễ bị gán thêm công trình của người đến sau.
Thế kỷ 12–15: nốt vuông và ký âm định lượng
Ký âm Guido ghi được cao độ nhưng gần như không ghi trường độ, vì thánh ca không có nhịp đều. Khi nhạc nhiều bè phát triển ở Paris (thế kỷ 12–13), các bè phải khớp với nhau, nên cần biết nốt nào dài, nốt nào ngắn.
- Nốt vuông: đầu nốt hình vuông, viết bằng bút ngòi rộng, vẫn còn dùng trong sách thánh ca Công giáo đến nay, thường trên khuông bốn dòng.
- Ký âm định lượng (mensural): khoảng năm 1260, Franco xứ Köln mô tả hệ thống trong đó hình dạng nốt quyết định trường độ: longa, brevis, semibrevis. Đầu thế kỷ 14, trường phái Ars nova ở Pháp, gắn với tên Philippe de Vitry, bổ sung nốt ngắn hơn (minima) và cách chia đôi bên cạnh chia ba.
- Nốt trắng: khoảng giữa thế kỷ 15, người chép nhạc chuyển từ tô đặc sang để rỗng đầu nốt, một phần vì giấy thay giấy da và mực đặc dễ thấm. Đó là lý do ngày nay nốt dài (nốt tròn, nốt trắng) có đầu rỗng.
Máy in, vạch nhịp và khuông năm dòng
Năm 1501, Ottaviano Petrucci ở Venice in tập Harmonice Musices Odhecaton, thường được coi là tuyển tập nhạc nhiều bè đầu tiên in bằng chữ rời. Máy in làm bản nhạc rẻ hơn, giống nhau hơn, và kéo theo nhu cầu chuẩn hoá ký hiệu.
Khuông năm dòng đã xuất hiện trong nhiều bản chép từ thế kỷ 13 cho nhạc nhiều bè, song song với khuông bốn dòng cho thánh ca. Nhạc đàn phím thời ấy còn dùng khuông sáu, bảy dòng hoặc nhiều hơn. Qua thế kỷ 16 và 17, năm dòng dần thành chuẩn cho hầu hết nhạc thế tục và nhạc cụ.
Vạch nhịp lúc đầu chủ yếu dùng để căn các bè cho thẳng khi chép tổng phổ. Đến thế kỷ 17, vạch nhịp được đặt đều đặn chia bản nhạc thành các ô có độ dài bằng nhau. Cũng giai đoạn này, các ký hiệu cường độ, chữ chỉ tốc độ bằng tiếng Ý và các dấu hoá như ta biết dần ổn định.
Dòng thời gian tóm tắt
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| Khoảng thế kỷ 14 TCN | Bài thánh ca Hurri trên bảng đất sét ở Ugarit |
| Khoảng thế kỷ 1–2 | Văn bia Seikilos, ký âm Hy Lạp cổ |
| Thế kỷ 9 | Neume xuất hiện trong sách thánh ca châu Âu |
| Khoảng 1025–1026 | Guido d'Arezzo viết Micrologus; khuông nhiều dòng, ut re mi |
| Khoảng 1260 | Franco xứ Köln mô tả ký âm định lượng |
| Đầu thế kỷ 14 | Ars nova ở Pháp, thêm nốt ngắn và chia đôi |
| Giữa thế kỷ 15 | Chuyển sang đầu nốt rỗng |
| 1501 | Petrucci in Odhecaton ở Venice |
| Thế kỷ 17 | Ut đổi thành do ở Ý; vạch nhịp đều đặn; khuông năm dòng thành chuẩn chung |
| 1742 | Rousseau đề xuất ký âm bằng số ở Paris |
| Cuối thế kỷ 20 | Phần mềm ký âm, chuẩn MIDI (1983) đưa bản nhạc lên máy tính |
Góc nhìn hôm nay: đọc bản nhạc cổ ở đâu
Người tò mò có thể xem tận mắt các bản chép tay cổ qua thư viện số của các thư viện lớn châu Âu, nơi số hoá nhiều sách thánh ca có neume và nốt vuông. Thư viện bản nhạc mở IMSLP lưu bản in cũ của nhiều tác phẩm đã hết bảo hộ, có cả các bản in thế kỷ 16–18 với khoá Đô và lối ghi xưa. Với người học ký âm, nhìn một trang neume rồi nhìn một trang nhạc hôm nay là cách tốt để hiểu vì sao mỗi ký hiệu tồn tại: mỗi dòng kẻ, mỗi hình nốt đều là lời giải cho một vấn đề mà người chép nhạc đi trước từng gặp. Ký âm vẫn tiếp tục thay đổi: tab guitar, giản phổ, ký hiệu hợp âm và piano roll trong phần mềm đều là những "nhánh" mới của cùng một nhu cầu cũ là giữ lại âm thanh trên mặt giấy.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra khuông nhạc?
Khuông nhạc không do một người phát minh mà hình thành dần. Guido d'Arezzo đầu thế kỷ 11 có công lớn nhất khi hệ thống hoá khuông nhiều dòng kẻ cách nhau quãng 3, dùng cả dòng lẫn khe. Khuông năm dòng thành chuẩn chung vào khoảng thế kỷ 16–17.
Guido d'Arezzo là ai?
Là tu sĩ dòng Biển Đức người Ý, sinh khoảng năm 991, tác giả sách Micrologus. Ông được biết đến với khuông nhiều dòng kẻ và cách gọi nốt ut, re, mi, fa, sol, la lấy từ bài thánh ca Ut queant laxis.
Neume là gì?
Neume là những dấu nhỏ ghi trên lời thánh ca từ khoảng thế kỷ 9, cho biết giai điệu đi lên hay xuống. Ban đầu chúng không ghi chính xác cao độ, chỉ để nhắc trí nhớ người hát.
Bản nhạc cổ nhất thế giới là bản nào?
Bài thánh ca Hurri ở Ugarit, khoảng thế kỷ 14 trước Công nguyên, là bản có ký hiệu âm nhạc cổ nhất còn tương đối đầy đủ, dù cách giải mã còn tranh luận. Văn bia Seikilos, khoảng thế kỷ 1–2, thường được coi là tác phẩm hoàn chỉnh cổ nhất đọc được.
Vì sao nốt tròn và nốt trắng có đầu rỗng?
Khoảng giữa thế kỷ 15, người chép nhạc chuyển từ tô đặc sang để rỗng đầu các nốt dài, một phần do chuyển sang dùng giấy. Lối này giữ đến nay: nốt dài đầu rỗng, nốt ngắn đầu đặc.