Bốn kỹ thuật làm nên tiếng sáo trúc có hồn là đánh lưỡi, láy, vuốt và rung hơi. Đánh lưỡi dùng đầu lưỡi ngắt luồng hơi như khi nói "tu", để mỗi nốt có điểm bắt đầu rõ; láy là nhấp ngón nhanh trên một lỗ để thêm nốt hoa mỹ quanh nốt chính; vuốt là trượt ngón từ từ khỏi lỗ để cao độ trượt liền như giọng hát luyến; rung hơi là đẩy hơi theo nhịp từ bụng cho tiếng ngân dao động. Tên gọi có thể khác chút ít giữa các thầy, nhưng thứ tự học thường là đánh lưỡi trước, rồi láy, vuốt và cuối cùng là rung hơi.
Vì sao cần kỹ thuật, không chỉ bấm đúng lỗ
Bấm đúng lỗ và thổi ra tiếng mới chỉ là cây sáo phát ra nốt. Sáo trúc Việt được yêu vì nó "nói" được: nốt nhạc ngân, luyến, nấc, láy y như giọng người hát dân ca. Phần "nói" ấy đến từ lưỡi, ngón và hơi. Hai người thổi cùng một bài, cùng một thế bấm, nhưng người biết dùng kỹ thuật sẽ nghe như đang kể chuyện, người không biết nghe như đang đọc bảng nốt.
Bảng tổng quan
| Kỹ thuật | Bộ phận làm | Làm gì | Nghe ra sao |
|---|---|---|---|
| Đánh lưỡi đơn | Lưỡi | Chạm đầu lưỡi sau răng trên rồi rút ra, như nói "tu" | Mỗi nốt có đầu rõ ràng |
| Đánh lưỡi kép | Lưỡi | Luân phiên "tu – cu" (đầu lưỡi rồi cuống lưỡi) | Chuỗi nốt nhanh, tách bạch |
| Luyến hơi | Hơi | Thổi liền, không đánh lưỡi giữa các nốt | Các nốt nối nhau mềm mại |
| Láy | Ngón | Mở – đóng nhanh một lỗ trên hoặc dưới nốt chính | Nốt hoa mỹ ngắn quanh nốt chính |
| Láy rền | Ngón | Láy liên tục nhiều lần trên một nốt dài | Tiếng rung rền, lấp lánh |
| Vuốt | Ngón | Trượt ngón từ từ mở hoặc đóng lỗ | Cao độ trượt liền như luyến giọng |
| Rung hơi | Bụng, cơ hoành | Đẩy hơi theo nhịp đều trên nốt dài | Tiếng ngân dao động, có hơi thở |
Đánh lưỡi: điểm bắt đầu của mọi nốt
Người mới thổi sáo hay bắt đầu nốt bằng cách "phù" hơi ra, khiến đầu nốt mờ, nhoè. Đánh lưỡi sửa điều này: đặt đầu lưỡi chạm nhẹ sau răng cửa trên (hoặc chỗ lợi ngay sau răng), giữ hơi sẵn trong miệng, rồi rút lưỡi ra như khi nói "tu" hay "đu". Hơi được giải phóng một cách dứt khoát, nốt bắt đầu gọn.
Bài tập
- Thổi một nốt dễ, đánh lưỡi bốn lần đều "tu – tu – tu – tu", giữa các lần hơi vẫn chảy, chỉ có lưỡi ngắt.
- Đổi "tu" thành "đu" — đầu nốt mềm hơn, hợp với bài chậm.
- Đi lên xuống năm nốt, mỗi nốt đánh lưỡi hai lần.
Đánh lưỡi kép "tu – cu" dùng cho những đoạn nhanh mà đánh lưỡi đơn không kịp. "Cu" dùng phần cuống lưỡi chạm vòm họng mềm. Học kỹ thuật này sau khi đánh lưỡi đơn đã đều.
Luyến hơi: khi nào không đánh lưỡi
Ngược với đánh lưỡi là luyến: thổi liền một hơi qua nhiều nốt, chỉ đổi ngón. Những câu nhạc dân ca thường xen kẽ: chữ đầu câu đánh lưỡi cho rõ, các nốt luyến trong cùng một chữ thì thổi liền. Cách học tốt là hát câu dân ca, để ý chỗ mình tách chữ và chỗ mình luyến trong một chữ, rồi chuyển y nguyên sang sáo.
Láy: nốt hoa mỹ bằng ngón
Láy là động tác ngón tay nhanh tạo một (hoặc vài) nốt cực ngắn bên cạnh nốt chính. Ví dụ đang thổi một nốt, ngón tay mở rồi bịt lại ngay một lỗ phía trên, tạo cảm giác nốt chính được "gõ" nhẹ. Có láy từ trên xuống (nốt hoa mỹ cao hơn nốt chính), láy từ dưới lên, láy nhiều lần liền gọi là láy rền.
Chỗ khó của láy là tốc độ và sự thả lỏng: ngón tay phải nhấc lên – bịt xuống rất nhanh nhưng không căng cứng. Tập chậm cho đúng ngón rồi mới tăng tốc; láy chậm nghe như hai nốt rời chứ chưa phải láy. Một sai lầm hay gặp là láy ở mọi nốt — láy đẹp khi dùng ở nốt quan trọng, chỗ nhấn chữ, hoặc nốt dài cần điểm tô.
Vuốt: cho tiếng sáo luyến như giọng hát
Vuốt là trượt ngón từ từ khỏi lỗ (hoặc từ từ phủ lỗ), để cao độ trượt liên tục từ nốt này sang nốt kia thay vì nhảy bậc. Đây là kỹ thuật làm sáo trúc gần với tiếng Việt nhất: dấu thanh tiếng Việt lên xuống liên tục, và người hát dân ca luyến chữ theo thanh; sáo vuốt bắt chước được đường đi ấy.
Cách tập
- Chọn hai nốt cạnh nhau chỉ khác một lỗ. Thổi nốt thấp, rồi lăn bụng ngón chậm rãi để hé dần lỗ, nghe cao độ trượt lên tới nốt cao.
- Làm ngược lại: từ nốt cao phủ dần lỗ xuống.
- Giữ hơi đều suốt lúc vuốt; hơi yếu đi giữa chừng là tiếng gãy.
Vuốt chậm nghe buồn, tha thiết; vuốt nhanh nghe như một tiếng nấc. Nghe các bản sáo dân ca để biết người thổi giỏi vuốt ở chỗ nào, nhanh hay chậm.
Rung hơi: nốt dài biết thở
Rung hơi là làm cho cường độ (và một chút cao độ) của nốt dao động đều đặn, bằng cách đẩy hơi theo nhịp từ bụng. Một số người còn rung bằng ngón — lay nhẹ ngón trên một lỗ — tạo hiệu ứng khác. Rung hơi là kỹ thuật cần thời gian nhất vì phải điều khiển cơ bụng chính xác.
Lộ trình
- Không sáo: thổi "hà – hà – hà – hà" bằng bụng, đều đặn, cảm nhận cơ bụng đẩy từng nhịp.
- Có sáo: thổi một nốt dài, đẩy hơi theo nhịp chậm (khoảng hai nhịp mỗi giây), nghe tiếng to – nhỏ – to – nhỏ.
- Tăng dần tốc độ cho tới khi rung nghe tự nhiên, không giật cục.
- Tập bắt đầu nốt không rung rồi mới rung vào, kiểu rất hay dùng ở nốt cuối câu.
Rung bằng cổ họng (kiểu "ực ực") hay bằng cách lắc sáo trên môi thường bị coi là cách làm sai, nghe run rẩy và mệt. Nếu thấy cổ họng căng hay đau sau khi tập, dừng lại và quay về bước thở.
Ghép kỹ thuật vào một câu nhạc
Lấy một câu dân ca ngắn mình đã thổi được. Thổi bốn lần: lần một chỉ đánh lưỡi mỗi nốt; lần hai đánh lưỡi đầu chữ, luyến trong chữ; lần ba thêm láy ở nốt quan trọng và vuốt ở chỗ lời có dấu thanh đi lên xuống rõ; lần bốn thêm rung hơi ở nốt dài cuối câu. Ghi âm cả bốn lần và nghe lại — sự khác biệt sẽ rõ hơn mọi lời giải thích.
Sau cùng, những kỹ thuật này phục vụ câu nhạc, không phải để khoe. Một câu sáo đẹp có khi chỉ một chỗ vuốt và một nốt rung hơi ở cuối. Nghe nhiều nghệ sĩ sáo trúc biểu diễn dân ca, để ý họ tiết chế ở đâu, là bài học không có trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Đánh lưỡi khi thổi sáo là gì?
Là dùng đầu lưỡi chạm sau răng trên rồi rút ra như nói "tu" hoặc "đu" để ngắt và giải phóng luồng hơi, giúp mỗi nốt bắt đầu rõ ràng. Đánh lưỡi kép "tu – cu" dùng cho đoạn nhanh.
Láy sáo và vuốt sáo khác nhau thế nào?
Láy là mở – đóng nhanh một lỗ để thêm nốt hoa mỹ ngắn quanh nốt chính. Vuốt là trượt ngón từ từ mở hoặc phủ lỗ để cao độ trượt liền từ nốt này sang nốt kia, nghe như giọng hát luyến.
Rung hơi sáo trúc tập thế nào?
Bắt đầu không cần sáo, đẩy hơi "hà – hà" bằng bụng cho đều. Sau đó thổi nốt dài và đẩy hơi theo nhịp chậm, tăng tốc dần. Tránh rung bằng cổ họng hay lắc sáo.
Học kỹ thuật sáo theo thứ tự nào?
Thường là đánh lưỡi và luyến hơi trước, sau đó láy, vuốt, cuối cùng là rung hơi vì cần kiểm soát cơ bụng tốt. Thứ tự có thể điều chỉnh theo thầy và bài đang học.
Vì sao sáo trúc nghe giống giọng hát?
Vì người thổi có thể vuốt, luyến, rung hơi để cao độ và cường độ thay đổi liên tục, giống cách người hát dân ca luyến chữ theo dấu thanh tiếng Việt. Âm sắc ống trúc cũng gần với giọng người.