Giản phổ là cách ghi nhạc bằng chữ số: các số 1 đến 7 chỉ bảy bậc của gam trưởng, tương ứng Đô Rê Mi Fa Son La Si khi bài ở giọng Đô; số 0 là dấu lặng. Chấm trên đầu số nâng lên một quãng tám, chấm dưới chân số hạ xuống một quãng tám; gạch dưới số làm nốt ngắn lại một nửa, gạch ngang sau số làm nốt dài thêm. Dòng ghi "1 = C" hay "1 = G" ở đầu bài cho biết số 1 ứng với nốt nào. Giản phổ phổ biến nhất ở Trung Quốc, nơi nó được gọi là jianpu, nhưng ý tưởng ban đầu đến từ Pháp thế kỷ 18.
Bảng ký hiệu giản phổ căn bản
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Khi 1 = C |
|---|---|---|
| 1 2 3 4 5 6 7 | Bảy bậc của gam trưởng | Đô Rê Mi Fa Son La Si |
| 0 | Dấu lặng | Im lặng |
| Số có chấm phía trên | Cao hơn một quãng tám | 1 chấm trên = Đô cao |
| Số có chấm phía dưới | Thấp hơn một quãng tám | 5 chấm dưới = Son thấp |
| Số đứng một mình | Dài một phách (thường bằng nốt đen) | |
| Số có một gạch dưới | Nửa phách (như móc đơn) | |
| Số có hai gạch dưới | Một phần tư phách (như móc kép) | |
| Số theo sau bởi " – " | Mỗi gạch ngang kéo dài thêm một phách | "5 – –" = Son ngân ba phách |
| Số có chấm bên phải | Chấm dôi, dài thêm một nửa | |
| #4, b7 | Thăng, giáng đặt trước số | Fa thăng, Si giáng |
| Vạch đứng | | Vạch nhịp, như trên khuông |
Các ký hiệu khác như dấu nối, dấu luyến, dấu nhắc lại, cường độ p, f, liên ba đều mượn từ khuông năm dòng và đặt quanh các con số.
Ví dụ: một bài dân ca quen bằng giản phổ
Giai điệu bài dân ca Pháp Frère Jacques (ở Việt Nam quen thuộc qua lời đặt cho thiếu nhi) đã hết bảo hộ từ lâu. Ở giọng Đô trưởng, ghi 1 = C, bốn ô đầu viết bằng giản phổ là:
1 2 3 1 | 1 2 3 1 | 3 4 5 – | 3 4 5 – |
Đọc ra: Đô Rê Mi Đô, Đô Rê Mi Đô, Mi Fa Son ngân, Mi Fa Son ngân. Mỗi số đứng một mình dài một phách, "5 –" là Son dài hai phách.
Nếu muốn hát cao lên cho vừa giọng nữ hay trẻ em, chỉ cần đổi dòng đầu thành "1 = F" hoặc "1 = G". Dãy số giữ nguyên. Đây là điểm mạnh lớn nhất của giản phổ: chuyển giọng không cần chép lại.
Giản phổ là "Đô di động" viết ra giấy
Số 1 trong giản phổ luôn là âm chủ của giọng trưởng, không cố định ở nốt C. Đây chính là cách gọi "Đô di động" đã nói ở bài về tên nốt: người đọc nghĩ theo bậc trong gam, không theo phím đàn. Vì thế giản phổ đặc biệt hợp với:
- Hát và xướng âm: mỗi số có vai trò cố định trong gam, người hát cảm được bậc 1 là chỗ yên, bậc 7 là chỗ muốn đi lên.
- Nhạc cụ có giọng cố định: sáo trúc, đàn nhị, đàn bầu, kèn harmonica. Một cây sáo giọng Rê và một cây sáo giọng Son có thể đọc cùng bản giản phổ với cùng thế bấm tương đối.
- Hợp xướng nghiệp dư: thành viên không đọc khuông vẫn đọc được số.
Giọng thứ trong giản phổ
Bài ở giọng thứ thường vẫn ghi theo giọng trưởng song song. Bài La thứ ghi "1 = C", và âm chủ La viết là số 6. Nghĩa là trong giản phổ, bài giọng thứ thường có âm chủ là số 6 chứ không phải số 1. Khi đọc, nhìn nốt kết bài để biết bài trưởng hay thứ.
Lịch sử ngắn của ký âm bằng số
Năm 1742, Jean-Jacques Rousseau, khi ấy còn là một nhạc sĩ trẻ chưa nổi danh như về sau, trình lên Viện Hàn lâm Khoa học Paris một đề án ghi nhạc bằng chữ số để thay khuông năm dòng. Viện ghi nhận nhưng không khuyến khích dùng thay khuông. Sang thế kỷ 19, ba nhà giáo dục Pháp Pierre Galin, Aimé Paris và Émile Chevé phát triển ý tưởng thành một phương pháp dạy hát cho số đông, thường gọi là hệ Galin–Paris–Chevé.
Từ châu Âu, ký âm bằng số theo các nhà giáo dục và truyền giáo sang Nhật Bản thời Minh Trị, rồi sang Trung Quốc đầu thế kỷ 20. Ở Trung Quốc nó trở thành lối ghi phổ biến nhất cho bài hát đại chúng, nhạc cụ truyền thống và sách giáo khoa. Ở Việt Nam, khuông năm dòng vẫn là chuẩn trong trường học và sách nhạc, nhưng người học sáo trúc, đàn nhị, đàn tranh hay gặp giản phổ khi dùng tài liệu tiếng Trung hoặc bản nhạc chia sẻ trên mạng.
So sánh giản phổ với khuông năm dòng
| Tiêu chí | Giản phổ | Khuông năm dòng |
|---|---|---|
| Học nhập môn | Nhanh, vài buổi là đọc được | Cần vài tuần để đọc nốt và trường độ |
| Chuyển giọng | Chỉ đổi dòng "1 = …" | Phải chép lại hoặc dịch giọng trong đầu |
| Nhìn hình giai điệu | Khó thấy cao thấp bằng mắt | Thấy ngay đường đi lên xuống |
| Nhiều bè, hợp âm dày | Rối khi chồng nhiều số | Rõ ràng, chuẩn cho piano, dàn nhạc |
| Nốt ngoài gam, chuyển giọng giữa bài | Nhiều dấu #, b làm khó đọc | Ghi tự nhiên bằng dấu hoá |
| Dùng quốc tế | Chủ yếu Đông Á | Toàn cầu |
Không lối nào thay hẳn được lối kia. Người học nhạc cụ dân tộc và hát hợp xướng nghiệp dư được lợi nhiều từ giản phổ; người học piano, guitar cổ điển, viết phối khí thì cần khuông năm dòng.
Chuyển qua lại giữa giản phổ và khuông
- Từ giản phổ sang khuông: đọc dòng "1 = …" để biết giọng, viết hoá biểu tương ứng, rồi đổi từng số thành nốt theo gam trưởng của giọng đó. Gạch dưới số đổi thành móc, gạch ngang sau số đổi thành nốt dài hơn hoặc dấu nối.
- Từ khuông sang giản phổ: xác định giọng trưởng (hoặc giọng trưởng song song nếu bài ở giọng thứ), gán số 1 cho âm chủ, rồi đếm bậc cho từng nốt. Nốt ngoài gam thêm # hoặc b.
- Kiểm tra: hát lại bằng tên số. Giai điệu nghe đúng là chuyển đúng.
Bài tập tốt cho người mới: chọn ba bài dân ca hay đồng dao quen, tự ghi lại bằng giản phổ chỉ bằng cách hát và đếm bậc, sau đó kiểm tra trên đàn. Đây cũng là bài tập luyện tai rất hiệu quả.
Góc nhìn hôm nay: giản phổ cho người viết bài
Với người tự viết bài hát, giản phổ là cách ghi nhanh nhất khi ý tưởng chợt đến: chỉ cần cuốn sổ và cây bút, viết vài con số và gạch dưới là giữ được câu nhạc, không cần kẻ khuông. Sau đó, khi muốn in bản đẹp hay gửi cho người đệm đàn, chuyển sang khuông năm dòng bằng phần mềm ký âm. Một số phần mềm và trang web có chức năng xuất giản phổ, nhưng người dùng vẫn nên tự kiểm tra lại, vì cách ghi giọng thứ và trường độ phức tạp không phải lúc nào cũng được chuyển đúng.
Câu hỏi thường gặp
Giản phổ là gì?
Giản phổ là cách ghi nhạc bằng chữ số 1 đến 7, mỗi số là một bậc của gam trưởng. Số 1 ứng với nốt nào thì ghi ở đầu bài, ví dụ "1 = C" nghĩa là số 1 là Đô.
Số 1 2 3 trong giản phổ là nốt gì?
Khi bài ghi "1 = C", số 1 2 3 4 5 6 7 lần lượt là Đô Rê Mi Fa Son La Si. Nếu ghi "1 = G" thì số 1 là Son, số 2 là La, và cứ thế theo gam Son trưởng.
Chấm trên và chấm dưới con số nghĩa là gì?
Chấm trên con số nâng nốt lên một quãng tám, chấm dưới hạ nốt xuống một quãng tám. Hai chấm là hai quãng tám.
Gạch dưới số trong giản phổ là gì?
Một gạch dưới làm nốt ngắn còn một nửa, như nốt móc đơn; hai gạch dưới là một phần tư, như móc kép. Gạch ngang đặt sau số thì ngược lại, kéo dài thêm mỗi gạch một phách.
Ai nghĩ ra ký âm bằng số?
Jean-Jacques Rousseau trình đề án ghi nhạc bằng số lên Viện Hàn lâm Khoa học Paris năm 1742. Thế kỷ 19, hệ Galin–Paris–Chevé ở Pháp phát triển nó thành phương pháp dạy hát, rồi lối ghi này lan sang Nhật Bản và Trung Quốc.