Hợp âm ghi bằng chữ dùng chữ cái in hoa cho nốt gốc (C là Đô, A là La, G là Son), rồi thêm hậu tố cho loại hợp âm: chữ trơn là hợp âm trưởng, "m" là hợp âm thứ, "7" là hợp âm bảy. Vậy C là Đô trưởng (Đô – Mi – Son), Am là La thứ (La – Đô – Mi), G7 là Son bảy (Son – Si – Rê – Fa). Ký hiệu đặt trên dòng lời hoặc trên khuông, đúng ngay chữ hay nốt mà hợp âm bắt đầu vang, và giữ nguyên cho đến khi gặp ký hiệu kế tiếp.
Đọc một ký hiệu hợp âm: ba phần
- Nốt gốc: chữ cái in hoa, có thể kèm # hoặc b. F#m là hợp âm có gốc Fa thăng; Bb là hợp âm có gốc Si giáng.
- Loại hợp âm: hậu tố ngay sau gốc (m, 7, maj7, dim, sus4…).
- Nốt trầm (nếu có): sau dấu gạch chéo. C/E là hợp âm Đô trưởng nhưng nốt thấp nhất là Mi.
Lưu ý chữ "m" thường và chữ "M" hoa: trong nhiều tài liệu, "m" là thứ (minor) còn "M" hoặc "maj" là trưởng (major), thường dùng trong "M7"/"maj7". Viết nhầm hoa thường là đổi nghĩa, nên khi tự chép bài hãy dùng "maj7" cho rõ.
Bảng hậu tố thường gặp
| Ký hiệu (gốc Đô) | Tên gọi | Các nốt | Cách viết khác hay gặp |
|---|---|---|---|
| C | Đô trưởng | Đô – Mi – Son | CM, Cmaj (ít dùng) |
| Cm | Đô thứ | Đô – Mi♭ – Son | Cmin, C– |
| C7 | Đô bảy (át bảy) | Đô – Mi – Son – Si♭ | Cdom7 |
| Cmaj7 | Đô bảy trưởng | Đô – Mi – Son – Si | CM7, CΔ, CΔ7 |
| Cm7 | Đô thứ bảy | Đô – Mi♭ – Son – Si♭ | Cmin7, C–7 |
| Cdim | Đô giảm | Đô – Mi♭ – Son♭ | C° |
| Cdim7 | Đô giảm bảy | Đô – Mi♭ – Son♭ – Si♭♭ (vang như La) | C°7 |
| Cm7b5 | Đô nửa giảm | Đô – Mi♭ – Son♭ – Si♭ | Cø |
| Caug | Đô tăng | Đô – Mi – Son♯ | C+, C(#5) |
| Csus4 | Đô sus4 | Đô – Fa – Son | Csus |
| Csus2 | Đô sus2 | Đô – Rê – Son | |
| Cadd9 | Đô thêm 9 | Đô – Mi – Son – Rê | C(add9), C2 (một số sách) |
| C6 | Đô sáu | Đô – Mi – Son – La | |
| C5 | Hợp âm năm (power chord) | Đô – Son |
Bảng trên chỉ để đọc ký hiệu. Vì sao C7 khác Cmaj7 về màu nghe, dùng khi nào, là chuyện của hoà âm và cần bài riêng. Ở đây chỉ cần nhớ: con số 7 trơn luôn là bảy thứ (Si♭ trên gốc Đô); muốn bảy trưởng phải ghi "maj7".
Hợp âm có gạch chéo
Ký hiệu dạng X/Y nghĩa là hợp âm X, nhưng nốt thấp nhất (bè trầm) là Y.
- Y là một nốt trong hợp âm: đó là thế đảo. C/E là Đô trưởng thế đảo một (Mi ở dưới), C/G là thế đảo hai.
- Y không thuộc hợp âm: tạo màu mới. D/C là hợp âm Rê trưởng trên nốt trầm Đô, nghe căng và sáng.
Người đệm guitar thường chơi ký hiệu gạch chéo bằng cách giữ thế bấm hợp âm và đổi nốt dây trầm. Người đệm piano chơi Y ở tay trái, X ở tay phải. Một chuỗi gạch chéo như C – C/B – Am – Am/G cho ra đường bè trầm đi xuống từng bậc, rất hay gặp trong ballad.
Các ký hiệu phụ trên tờ lời – hợp âm
- N.C. (No Chord): không đệm hợp âm, thường để giọng hát hoặc giai điệu đứng một mình.
- Dấu gạch chéo đứng một mình ( / ): mỗi gạch là một phách đệm hợp âm đang có. "C / / / | G / / /" nghĩa là bốn phách Đô, bốn phách Son.
- Ngoặc đơn: hợp âm tuỳ chọn hoặc hợp âm thoáng qua, có thể bỏ.
- Capo 2, Capo 3…: kẹp capo ở phím số đó; ký hiệu hợp âm phía dưới là thế bấm, âm thực cao hơn tương ứng.
Đặt hợp âm đúng chỗ trên lời bài hát
Chỗ khó nhất khi đọc tờ lời – hợp âm không phải là thế bấm mà là thời điểm đổi hợp âm. Có hai lối trình bày:
- Hợp âm nằm trên dòng riêng phía trên lời: chữ cái đầu của ký hiệu đặt đúng phía trên âm tiết mà hợp âm bắt đầu. Lối này phổ biến trên mạng và trong sách đệm hát nước ngoài; dùng phông chữ không đều chiều rộng thì dễ lệch.
- Hợp âm trong ngoặc vuông chèn vào lời: ví dụ "[C]Câu lời tự [Am]đặt để thử [G]xem". Lối này phổ biến ở Việt Nam, không bị lệch khi đổi phông chữ hay màn hình điện thoại.
Cả hai lối đều không cho biết hợp âm kéo dài bao nhiêu phách. Người đệm phải nghe bài, hoặc nhìn bản có khuông nhạc. Đó là lý do tờ lời – hợp âm hợp với người đã thuộc giai điệu, còn bài mới thì nên có thêm bản nhạc hoặc bản thu.
Những lối ghi khác: số La Mã và số Nashville
Ký hiệu chữ cái gắn với giọng: đổi giọng là phải đổi hết tên hợp âm. Có hai lối ghi theo bậc để tránh điều đó:
- Số La Mã (I, IV, V, vi…): dùng trong sách nhạc lý. Chữ hoa là hợp âm trưởng, chữ thường là hợp âm thứ. Vòng C – G – Am – F ở Đô trưởng viết là I – V – vi – IV.
- Hệ số Nashville (1, 4, 5, 6m…): phát triển trong giới nhạc công phòng thu ở Nashville (Mỹ) giữa thế kỷ 20, dùng số Ả Rập. Ưu điểm là ca sĩ muốn đổi tông ngay tại phòng thu thì cả nhóm vẫn đọc cùng bảng số.
Người viết bài nên quen cả hai: chữ cái để chơi, bậc để hiểu và chuyển giọng.
Cách tập đọc ký hiệu hợp âm cho nhanh
- Thuộc các hợp âm trưởng và thứ trên bảy nốt gốc tự nhiên (C, D, E, F, G, A, B và Cm đến Bm) trước. Đây là phần lớn những gì sách đệm hát dùng.
- Học quy luật hậu tố thay vì thuộc từng hợp âm: biết "7" là thêm quãng 7 thứ trên gốc, bạn tự suy ra được D7, E7, A7.
- Tập đổi hợp âm theo một bài dân ca chỉ dùng hai, ba hợp âm, rồi tăng dần.
- Khi gặp ký hiệu lạ, tách ra ba phần (gốc – loại – nốt trầm) và tra từng phần.
Ký hiệu hợp âm trên bản nhạc có khuông
Trong sách nhạc in đầy đủ (giai điệu trên khuông, lời bên dưới), ký hiệu hợp âm đặt phía trên khuông, ngay trên nốt mà hợp âm bắt đầu. Nhiều bản còn vẽ thêm sơ đồ thế bấm guitar nhỏ cạnh ký hiệu. Loại bản nhạc chỉ có giai điệu và hợp âm này thường được gọi là lead sheet; đây là lối mà người chơi nhạc nhẹ và jazz dùng nhiều nhất, vì nó đủ thông tin để mỗi người tự đệm theo cách của mình.
Góc nhìn hôm nay: ký hiệu hợp âm là ngôn ngữ chung của người đệm hát
Ký hiệu hợp âm bằng chữ là lối ghi tiện nhất để chia sẻ bài hát giữa những người chơi nhạc không cùng nhạc cụ: người guitar, người piano, người ukulele đều đọc được cùng một tờ. Với người viết bài, ghi hợp âm lên lời là cách nhanh nhất để lưu ý tưởng hoà âm. Nhưng nên nhớ ký hiệu chỉ nói hợp âm nào, không nói chơi thế nào: cùng một chữ Am có vô số cách đệm, và đó là phần sáng tạo của người chơi.
Câu hỏi thường gặp
Hợp âm C, Am, G7 là gì?
C là Đô trưởng gồm Đô, Mi, Son. Am là La thứ gồm La, Đô, Mi. G7 là Son bảy gồm Son, Si, Rê, Fa. Chữ cái là nốt gốc, hậu tố cho biết loại hợp âm.
Chữ m trong tên hợp âm nghĩa là gì?
Chữ m thường nghĩa là hợp âm thứ (minor), ví dụ Dm là Rê thứ. Chữ M hoa hoặc maj nghĩa là trưởng, thường thấy trong Cmaj7 hay CM7.
C7 và Cmaj7 khác nhau thế nào?
C7 có nốt Si giáng (quãng 7 thứ trên gốc), còn Cmaj7 có nốt Si (quãng 7 trưởng). Con số 7 trơn luôn là bảy thứ.
Hợp âm C/E nghĩa là gì?
Là hợp âm Đô trưởng nhưng nốt trầm thấp nhất là Mi. Phần sau dấu gạch chéo luôn là nốt trầm.
N.C. trên tờ hợp âm nghĩa là gì?
N.C. là viết tắt của No Chord, nghĩa là ngừng đệm hợp âm ở đoạn đó, để giọng hát hoặc giai điệu đứng một mình.