Bản đàn tranh thường được ghi theo một trong ba cách: khuông nhạc năm dòng kèm ký hiệu kỹ thuật, bản ghi số dây (giống tab của guitar) và chữ nhạc cổ truyền hò – xự – xang – xê – cống. Muốn đọc được, người học cần biết bản đang dùng cách nào, hệ dây đang lên là gì, và tra bảng ký hiệu nhấn, rung, vỗ, luyến ở đầu sách — vì mỗi sách vẽ ký hiệu một kiểu, không có một bộ ký hiệu chung cho mọi tài liệu.
Ba kiểu bản đàn và chúng ghi được gì
| Kiểu ghi | Ghi rõ được | Không ghi hết được | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Khuông năm dòng + ký hiệu kỹ thuật | Cao độ, trường độ, nhịp, phần lớn kỹ thuật | Độ nhấn non/già chính xác, cách rung riêng của từng người | Giáo trình nhạc viện, sách bài bản mới, bản hoà tấu |
| Bản số dây | Gảy dây nào, đôi khi kèm ngón tay | Thường thiếu trường độ chi tiết; phụ thuộc vào hệ dây | Tài liệu cho người mới, bài nhạc nhẹ, tài liệu chia sẻ trên mạng |
| Chữ nhạc cổ truyền | Khung giai điệu (lòng bản) và vị trí phách | Phần lớn hoa lá, luyến láy, nhấn rung — người đàn tự thêm theo truyền dạy | Bài bản cổ truyền, tài liệu của các nghệ nhân, thầy dạy cổ nhạc |
Mỗi kiểu có lý do tồn tại. Người mới thường bắt đầu với bản số dây hoặc bản khuông nhạc đơn giản; người theo đường cổ truyền sẽ dần làm quen với chữ nhạc.
Đọc bản khuông năm dòng cho đàn tranh
Phần nốt trên khuông đọc như mọi nhạc cụ khác: khoá Son cho vùng giữa và bổng, có bản dùng thêm khoá Fa cho vùng trầm. Điều riêng của đàn tranh là phải biết nốt nào có sẵn trên dây, nốt nào phải nhấn ra. Ví dụ đàn lên hệ Đô – Rê – Mi – Son – La mà bản nhạc có nốt Fa, thì Fa đó không có dây riêng; người đàn gảy dây Mi và nhấn nửa cung. Nhiều sách ghi luôn ký hiệu nhấn ở chỗ ấy, nhưng không phải sách nào cũng ghi.
Mẹo dò bài
- Xem đầu bài có ghi hệ dây không. Không có thì xem hoá biểu và các nốt xuất hiện nhiều nhất để đoán.
- Khoanh bút chì những nốt không có trên hệ dây của mình — đó là chỗ phải nhấn.
- Đọc bảng ký hiệu ở đầu sách, chép lại vào một tờ giấy riêng để cạnh bản nhạc lúc tập.
Bản số dây: nhanh nhưng phụ thuộc hệ dây
Bản số dây ghi thẳng con số của dây cần gảy, ví dụ 6 – 7 – 8 – 9 – 8 – 7. Với người mới, đây là cách nhanh nhất để đàn ra một giai điệu. Nhưng nó có ba điểm yếu cần biết:
- Phụ thuộc hệ dây: số 8 trên hệ Đô – Rê – Mi – Son – La là một nốt khác hẳn số 8 trên hệ Đô – Rê – Fa – Son – La. Bản số dây chỉ đúng khi đàn lên đúng hệ người viết dùng.
- Phụ thuộc cách đánh số: đa số đánh số từ dây trầm lên, nhưng không phải tất cả. Kiểm tra bằng cách đàn thử câu đầu xem có ra giai điệu quen không.
- Hay thiếu trường độ: nhiều bản không ghi nốt dài ngắn, người đàn phải biết bài từ trước. Đây là lý do nên nghe bản ghi của bài trước khi tập theo bản số dây.
Vì những điểm yếu này, bản số dây hợp để khởi động, nhưng người học nên song song tập đọc khuông nhạc để không bị "mù" khi gặp bài mới.
Chữ nhạc cổ truyền: đọc khung, không đọc hết
Chữ nhạc hò, xự, xang, xê, cống (và các chữ ở quãng tám cao như liu, ú, xáng, xế, cộng) dùng để ghi bài bản cổ truyền. Chữ nhạc ghi phần khung gọi là lòng bản, kèm dấu chỉ vị trí phách. Phần còn lại — chữ nào nhấn, chữ nào rung, chữ nào thêm nốt hoa mỹ — người đàn tự làm theo cách mình được truyền dạy và theo hơi của bài. Đó là lý do hai nghệ sĩ đàn cùng một bài bản có thể nghe khác nhau đáng kể mà vẫn đúng bài.
Một điểm cần lưu ý nữa: đối chiếu chữ nhạc sang Đô Rê Mi có nhiều hệ quy đổi khác nhau (hò = Đô, hò = Son, hò = Rê… tuỳ tài liệu và cách lên dây). Đọc tài liệu nào thì theo đúng quy ước của tài liệu đó. Các nốt non, già trong hơi Oán cũng không ghi được bằng chữ nhạc thông thường; người học nghe thầy và nghệ sĩ để biết lệch bao nhiêu.
Ký hiệu kỹ thuật: tra bảng của chính sách mình
Các sách đàn tranh dùng nhiều kiểu ký hiệu cho nhấn, rung, vỗ, luyến, vuốt, á: có sách dùng mũi tên, có sách dùng đường lượn sóng, có sách dùng chữ viết tắt đặt trên nốt. Cùng một hình vẽ có khi mang nghĩa khác nhau ở hai sách. Bảng dưới đây chỉ nêu loại thông tin mà ký hiệu thường muốn truyền tải — không phải hình dạng chuẩn.
| Kỹ thuật | Ký hiệu thường cho biết | Câu hỏi nên đặt khi đọc |
|---|---|---|
| Nhấn | Nhấn bao nhiêu (nửa cung, một cung), nhấn trước hay sau khi gảy | Nốt đích là nốt nào? Có thả về không? |
| Rung | Có rung, đôi khi rung nhanh hay chậm | Rung từ lúc gảy hay sau một chút? |
| Vỗ | Một cú ấn – thả nhanh | Vỗ một lần hay vài lần? |
| Luyến (nhấn luyến) | Hai nốt nối nhau bằng một lần gảy | Nhấn lên hay thả xuống? |
| Vuốt, á | Hướng lướt và điểm bắt đầu – kết thúc | Nốt nào là nốt chính rơi đúng phách? |
| Vê | Nốt kéo dài bằng gảy liên tục | Vê trọn trường độ hay chỉ một phần? |
Quy trình đọc một bài mới
- Nghe trước: tìm bản ghi của bài, tốt nhất là bản đàn tranh. Nghe vài lần cho thuộc giai điệu.
- Lên đúng hệ dây theo yêu cầu của bản nhạc.
- Đọc lướt toàn bài: khoanh chỗ nhấn, đánh dấu ký hiệu lạ, tra bảng.
- Đàn tay phải trước, bỏ qua kỹ thuật tay trái: để thuộc đường giai điệu và dây nào.
- Thêm nhấn lấy nốt thiếu: những chỗ không nhấn thì sai nốt.
- Thêm rung, vỗ, luyến: phần làm nên hơi đàn.
- Ghi âm và so với bản mẫu.
Thứ tự này tránh được lỗi rất phổ biến: vừa đọc nốt vừa cố làm đủ kỹ thuật ngay từ lần đầu, rốt cuộc cả hai đều rối.
Tự ghi bài cho mình
Khi đã đọc quen, người học nên tập ghi lại những câu mình nghe được hoặc tự đặt. Cách đơn giản: viết số dây, phía trên ghi trường độ bằng nét gạch ngắn dài tự quy ước, chỗ nhấn ghi mũi tên kèm "1/2" hoặc "1". Không cần đẹp, chỉ cần chính mình đọc lại được sau một tuần. Ghi nhạc là cách nhanh nhất để hiểu ký hiệu của người khác, và cũng là bước đầu tiên của việc tự soạn bài cho đàn tranh.
Câu hỏi thường gặp
Bản nhạc đàn tranh ghi bằng số là gì?
Đó là bản ghi số thứ tự dây cần gảy, thường đánh số từ dây trầm nhất. Cách này giúp người mới đàn nhanh, nhưng chỉ đúng khi đàn lên đúng hệ dây người viết dùng và thường thiếu trường độ nốt.
Đọc bản đàn tranh có cần biết khuông nhạc không?
Mới bắt đầu có thể chỉ dùng bản số dây. Về lâu dài nên học khuông nhạc vì phần lớn giáo trình và bài mới được ghi bằng khuông năm dòng, ghi đủ cao độ, trường độ và kỹ thuật.
Ký hiệu nhấn rung đàn tranh có thống nhất không?
Không hoàn toàn. Mỗi sách có thể dùng mũi tên, đường lượn sóng hay chữ viết tắt khác nhau. Luôn đọc bảng ký hiệu ở đầu sách mình đang dùng trước khi tập.
Chữ nhạc hò xự xang có ghi đủ bài không?
Chữ nhạc cổ truyền chủ yếu ghi khung giai điệu (lòng bản) và vị trí phách. Phần nhấn, rung, nốt hoa mỹ do người đàn thêm theo truyền dạy, nên cần học thêm với thầy và nghe nghệ sĩ.
Bản đàn tranh có nốt Fa mà đàn không có dây Fa thì làm sao?
Nếu đàn lên hệ Đô – Rê – Mi – Son – La, gảy dây Mi và nhấn lên nửa cung để được Fa. Tương tự, nốt Si lấy bằng cách nhấn dây La lên một cung. Nhấn đúng cao độ cần luyện tai.