WAV là định dạng âm thanh không nén, giữ nguyên từng mẫu âm thanh nên chất lượng đúng như lúc xuất nhưng file nặng; MP3 là định dạng nén có mất mát, bỏ bớt phần tai khó nghe thấy để file nhẹ đi khoảng năm đến mười lần. Chất lượng của file không nén được quyết định bởi tần số lấy mẫu (bao nhiêu mẫu mỗi giây, như 44,1 kHz của đĩa CD) và độ sâu bit (mỗi mẫu được ghi chi tiết đến đâu, như 16 bit hay 24 bit). Người làm nhạc thường làm việc với WAV, chỉ xuất MP3 khi gửi bản nghe thử.
Âm thanh số được ghi thế nào
Sóng âm ngoài đời là dao động liên tục. Để máy tính lưu được, người ta đo độ cao của sóng ở những thời điểm cách đều nhau, mỗi lần đo là một mẫu (sample). Hai câu hỏi quyết định chất lượng:
- Đo bao nhiêu lần mỗi giây? Đó là tần số lấy mẫu, tính bằng hertz (Hz) hoặc kilohertz (kHz).
- Mỗi lần đo ghi chi tiết đến đâu? Đó là độ sâu bit. 16 bit nghĩa là mỗi mẫu được chọn trong 65.536 mức khác nhau.
Hình dung như vẽ lại một đường cong bằng các chấm trên giấy kẻ ô: tần số lấy mẫu là số chấm theo chiều ngang, độ sâu bit là độ mịn của ô kẻ theo chiều dọc.
Tần số lấy mẫu: 44,1 kHz, 48 kHz và cao hơn
Theo định lý lấy mẫu (gắn với tên Harry Nyquist và Claude Shannon), muốn ghi đúng một âm có tần số nào đó, phải lấy mẫu nhanh hơn ít nhất gấp đôi tần số ấy. Tai người trẻ khoẻ nghe được đến khoảng 20.000 Hz, và giới hạn này giảm dần theo tuổi. Vì thế 44.100 mẫu mỗi giây ghi được âm đến khoảng 22.050 Hz, vừa đủ phủ dải nghe của con người cộng một khoảng đệm cho bộ lọc.
| Tần số lấy mẫu | Dùng ở đâu |
|---|---|
| 44,1 kHz | Đĩa CD âm nhạc, phần lớn nhạc phát hành |
| 48 kHz | Âm thanh cho video, phim, truyền hình; nhiều thiết bị di động dùng mặc định |
| 88,2 kHz, 96 kHz | Thu âm và xử lý trong một số phòng làm nhạc, bản phát hành "độ phân giải cao" |
| Thấp hơn (22,05 kHz, 16 kHz…) | Ghi âm giọng nói, ứng dụng cần file rất nhẹ |
Con số 44,1 kHz có gốc gác từ thời người ta lưu âm thanh số lên băng video vào cuối thập niên 1970, rồi được chọn cho chuẩn CD do Sony và Philips đưa ra đầu thập niên 1980. Còn 48 kHz trở thành chuẩn của ngành hình ảnh. Khi làm nhạc để đăng kèm video, đặt dự án ở 48 kHz từ đầu sẽ tránh bước chuyển đổi.
Có cần 96 kHz không? Với người tự làm nhạc ở nhà, 44,1 hoặc 48 kHz là đủ. Tần số cao hơn làm file nặng gấp đôi, máy chạy nặng hơn, và lợi ích nghe được với người nghe cuối cùng vẫn là chủ đề tranh luận.
Độ sâu bit: 16, 24 và 32 bit dấu phẩy động
Mỗi bit thêm vào nhân đôi số mức ghi được. Hệ quả dễ hiểu nhất là dải động: khoảng cách giữa âm nhỏ nhất ghi được và âm lớn nhất trước khi bị rè. Theo lý thuyết, mỗi bit cho khoảng 6 decibel.
| Độ sâu bit | Số mức | Dải động lý thuyết | Dùng khi |
|---|---|---|---|
| 16 bit | 65.536 | Khoảng 96 dB | File phát hành, đĩa CD |
| 24 bit | Khoảng 16,7 triệu | Khoảng 144 dB | Thu âm và làm việc trong dự án |
| 32 bit dấu phẩy động | Cách ghi khác, dải rất rộng | Gần như không bị rè vì vượt ngưỡng bên trong máy | Xử lý bên trong DAW, file trung gian |
Vì sao thu ở 24 bit? Khi thu, bạn để mức tín hiệu thấp cho an toàn khỏi rè. Ở 16 bit, tín hiệu thấp đồng nghĩa với ít mức chi tiết hơn, dễ lộ tiếng xì nền. Ở 24 bit, khoảng an toàn rộng tới mức chuyện này gần như không còn đáng lo. Đến lúc xuất bản cuối ra 16 bit, các DAW có chức năng dither: thêm một lớp nhiễu rất nhỏ có tính toán để che bớt sai số do cắt bớt bit.
WAV, AIFF, FLAC: không nén và nén không mất
- WAV: do Microsoft và IBM đưa ra đầu thập niên 1990, là định dạng không nén thông dụng nhất. Mở được ở gần như mọi phần mềm.
- AIFF: tương đương WAV, do Apple phát triển cuối thập niên 1980, quen thuộc trên máy Mac.
- FLAC: nén không mất (lossless), mã nguồn mở, ra đời đầu những năm 2000. File nhẹ hơn WAV, thường còn khoảng một nửa đến hai phần ba, nhưng giải nén ra thì giống WAV gốc đến từng bit. Hợp để lưu trữ và chia sẻ bản chất lượng cao.
Dung lượng của âm thanh không nén tính được dễ dàng. Chuẩn CD là 44.100 mẫu × 16 bit × 2 kênh stereo, bằng 1.411.200 bit mỗi giây, tức khoảng 1.411 kbps. Một phút như vậy nặng khoảng 10,6 MB; một bài bốn phút khoảng 42 MB. Ở 24 bit, 48 kHz, con số tăng lên khoảng 17 MB mỗi phút.
MP3, AAC, Ogg, Opus: nén có mất
Định dạng nén có mất dựa trên hiểu biết về cách tai nghe, gọi là mô hình âm học tâm lý: âm nhỏ đứng sát âm to bị che lấp, vùng tần số rất cao khó nghe, nên có thể bỏ bớt hoặc ghi thô hơn mà người nghe ít nhận ra.
- MP3 (MPEG-1 Audio Layer III): phát triển chủ yếu tại Viện Fraunhofer ở Đức, được chuẩn hoá trong bộ chuẩn MPEG đầu thập niên 1990. Phổ biến nhất, máy nào cũng phát được.
- AAC: thế hệ sau của MP3 trong họ chuẩn MPEG, cùng tốc độ bit thường cho chất lượng tốt hơn. Nhiều nền tảng và thiết bị Apple dùng.
- Ogg Vorbis và Opus: định dạng mở, không phí bản quyền. Opus đặc biệt hiệu quả ở tốc độ bit thấp, hay dùng cho gọi thoại, phát trực tuyến.
Chất lượng file nén phụ thuộc chủ yếu vào tốc độ bit (bitrate). Với MP3, 128 kbps nghe tạm ổn cho bản nghe thử, khoảng 1 MB mỗi phút; 320 kbps là mức cao nhất của MP3, khoảng 2,4 MB mỗi phút, đa số người nghe khó phân biệt với bản gốc trên thiết bị thông thường.
Điều không nên làm
- Đừng làm việc trên file MP3. Mỗi lần mở, sửa rồi lưu lại MP3 là một lần mất thêm chất lượng, như photocopy bản photocopy.
- Đừng chuyển MP3 thành WAV rồi gọi là chất lượng cao. Phần đã mất không quay lại; file chỉ nặng thêm.
- Đừng nén file đã nén sang định dạng nén khác nếu tránh được. Nếu phải gửi cho nền tảng, hãy gửi WAV hoặc FLAC để họ tự chuyển đổi một lần.
Xuất file gì cho việc gì
| Mục đích | Gợi ý |
|---|---|
| Thiết lập dự án làm nhạc | 44,1 kHz hoặc 48 kHz, 24 bit |
| Gửi từng rãnh cho người khác trộn | WAV cùng tần số và độ sâu bit với dự án, tất cả bắt đầu từ cùng một điểm |
| Bản master gửi nhà phân phối nhạc số | WAV hoặc FLAC theo yêu cầu cụ thể của họ (thường 16 hoặc 24 bit, 44,1 kHz trở lên) |
| Bản nghe thử gửi qua tin nhắn | MP3 hoặc AAC, khoảng 192–320 kbps |
| Nhạc kèm video | 48 kHz |
| Lưu trữ lâu dài | WAV hoặc FLAC, kèm ghi chú tên bài, ngày, phiên bản |
Một thói quen tốt: đặt tên file có thông tin, ví dụ "ChieuVeBenSong_mix3_48k24b.wav", thay vì "final_final_2.wav". Sáu tháng sau bạn sẽ cảm ơn chính mình.
Còn file MIDI thì sao
File .mid không thuộc nhóm nào ở trên, vì nó không chứa âm thanh mà chỉ chứa lệnh nốt. Nó cực nhẹ nhưng nghe ra sao tuỳ máy phát. Khi người khác cần "nghe bài", gửi WAV hoặc MP3; khi họ cần "sửa nốt, đổi nhạc cụ", gửi MIDI hoặc file dự án.
Câu hỏi thường gặp
WAV và MP3 khác nhau thế nào?
WAV là âm thanh không nén, giữ nguyên chất lượng nhưng file nặng, khoảng 10 MB mỗi phút ở chuẩn CD. MP3 nén có mất mát, bỏ bớt phần tai khó nghe nên nhẹ hơn nhiều lần. Làm nhạc nên dùng WAV, MP3 để gửi bản nghe thử.
Vì sao đĩa CD dùng 44,1 kHz?
Muốn ghi đúng âm đến khoảng 20.000 Hz, giới hạn nghe của tai người, phải lấy mẫu nhanh hơn gấp đôi. 44,1 kHz đáp ứng điều đó và còn chừa khoảng đệm; con số cụ thể có gốc từ thiết bị lưu âm thanh số trên băng video cuối thập niên 1970.
Nên chọn 16 bit hay 24 bit?
Khi thu âm và làm việc trong dự án nên dùng 24 bit vì dải động rộng, an toàn hơn. File phát hành cuối có thể là 16 bit, khi chuyển xuống nên bật dither trong phần mềm.
MP3 320 kbps có tốt bằng WAV không?
Về kỹ thuật thì không, vì MP3 đã bỏ bớt dữ liệu. Tuy vậy, trên thiết bị nghe thông thường đa số người khó phân biệt MP3 320 kbps với bản gốc. Không nên dùng MP3 làm file gốc để chỉnh sửa tiếp.
FLAC là gì?
FLAC là định dạng nén không mất mát, mã nguồn mở. File nhẹ hơn WAV đáng kể nhưng giải nén ra giống bản gốc đến từng bit, nên hợp để lưu trữ và chia sẻ âm thanh chất lượng cao.