Cách đệm piano cho bài hát phổ biến nhất với người mới là chia việc: tay phải chơi giai điệu (hoặc các nốt hợp âm khi có người hát), tay trái chơi hợp âm hoặc nốt gốc của hợp âm theo các chữ C, Am, F, G ghi trên đầu lời. Bắt đầu bằng tay trái chỉ bấm một nốt gốc mỗi lần đổi hợp âm, rồi thêm nốt quãng năm, rồi hợp âm khối, cuối cùng là các kiểu rải. Muốn tay di chuyển ít và nghe mượt, dùng đảo hợp âm để các nốt gần nhau.
Hai tình huống đệm khác nhau
Trước khi chọn cách đệm, hãy xác định ai đang hát giai điệu.
| Tình huống | Tay phải | Tay trái |
|---|---|---|
| Chơi đàn một mình, không ai hát | Giai điệu bài hát | Hợp âm hoặc nốt gốc làm nền |
| Đệm cho người khác hát (hoặc tự đàn tự hát) | Hợp âm (ba nốt), đôi khi thêm nét dạo | Nốt gốc, quãng tám, hoặc nốt gốc – quãng năm |
Người mới hay chơi giai điệu tay phải cả khi đang có người hát, khiến tiếng đàn và giọng hát giẫm lên nhau. Khi đã có giọng hát, để tay phải lo hợp âm; giai điệu chỉ nên vào ở đoạn dạo đầu, đoạn chuyển và đoạn kết.
Đọc hợp âm trên đầu lời
Bài hát cho người đệm thường ghi chữ hợp âm phía trên lời: C là Đô trưởng (Đô – Mi – Son), Am là La thứ (La – Đô – Mi), F là Fa trưởng (Fa – La – Đô), G là Son trưởng (Son – Si – Rê), G7 là Son bảy (thêm Fa). Chữ được đặt đúng trên chữ của lời nơi hợp âm bắt đầu; hợp âm giữ nguyên cho tới khi gặp chữ hợp âm tiếp theo.
Trên phím đàn, hợp âm ba trưởng có thể tìm bằng công thức: từ nốt gốc đếm lên bốn phím (tính cả phím đen) được nốt thứ hai, đếm tiếp ba phím được nốt thứ ba. Hợp âm ba thứ đảo lại: ba phím rồi bốn phím. Ví dụ từ Đô: lên bốn nửa cung tới Mi, thêm ba nửa cung tới Son — Đô trưởng.
Năm kiểu tay trái, từ dễ đến khó
- Một nốt gốc: mỗi khi đổi hợp âm, tay trái bấm nốt gốc (C bấm Đô, Am bấm La) và giữ. Đơn giản nhưng đã tạo được nền trầm.
- Quãng tám: bấm nốt gốc bằng ngón 5 và ngón 1 cách nhau một quãng tám. Tiếng dày, chắc hơn.
- Nốt gốc – quãng năm: ngón 5 nốt gốc, ngón 1 nốt quãng năm (C: Đô và Son). Có thể bấm cùng lúc, hoặc luân phiên theo phách.
- Hợp âm khối: bấm cả ba nốt cùng lúc ở vùng trầm vừa phải. Không xuống quá thấp vì ba nốt sát nhau ở vùng trầm nghe đục.
- Rải: chơi lần lượt các nốt hợp âm. Kiểu rải nổi tiếng là "bass Alberti" — thấp – cao – giữa – cao (C: Đô – Son – Mi – Son), đặt theo tên nhà soạn nhạc Domenico Alberti thế kỷ 18, rất hay gặp trong các bản sonata thời Mozart. Một kiểu khác hợp với bài chậm là rải mở: Đô – Son – Đô cao – Mi cao.
Không cần học đủ năm kiểu mới đệm được bài. Nhiều người đệm cả năm trời chỉ với kiểu 3 và 4, đổi qua lại cho có chỗ nhẹ chỗ dày.
Đảo hợp âm: bí quyết để tay phải không chạy lung tung
Nếu tay phải luôn bấm hợp âm ở thế gốc (nốt gốc nằm dưới cùng), vòng C – F – G – C bắt cả bàn tay nhảy lên nhảy xuống. Đảo hợp âm là đổi thứ tự các nốt để hợp âm sau nằm gần hợp âm trước:
| Hợp âm | Thế bấm gợi ý cho tay phải | Nhận xét |
|---|---|---|
| C | Đô – Mi – Son (thế gốc) | Điểm xuất phát |
| F | Đô – Fa – La (đảo hai) | Giữ Đô, hai ngón trên nhích lên |
| G | Si – Rê – Son (đảo một) | Giữ Son, hai ngón dưới nhích xuống |
| Am | Đô – Mi – La (đảo một) | Chỉ đổi Son thành La so với C |
Với các thế này, vòng C – Am – F – G gần như chỉ cần nhích từng ngón, tay đứng một chỗ. Nghe cũng mượt hơn vì các bè nối nhau theo bước gần — đó cũng là nguyên tắc dẫn bè của hoà âm cổ điển.
Ví dụ: đệm một bài thiếu nhi quen thuộc
Giai điệu "Twinkle, Twinkle, Little Star" vốn là bài dân ca Pháp "Ah! vous dirai-je, maman" — Mozart từng viết một bộ biến tấu trên giai điệu này — nên không còn vướng bản quyền. Câu đầu và hợp âm đệm có thể như sau:
- Đô – Đô – Son – Son: C
- La – La – Son: F rồi về C ở nốt Son
- Fa – Fa – Mi – Mi: F rồi C
- Rê – Rê – Đô: G rồi C ở nốt cuối
Tay phải chơi giai điệu ở vị trí Đô, tay trái bấm nốt gốc (Đô, Fa, Son) ở quãng tám thấp hơn. Khi đã quen, đổi tay trái sang nốt gốc – quãng năm, rồi thử rải Alberti. Một bài, năm cách đệm — cũng là cách tốt để hiểu mỗi kiểu tạo cảm giác gì.
Khi tự đàn tự hát
- Chọn giọng vừa với giọng mình. Bài quá cao thì dịch sang giọng khác; đàn phím điện thường có nút chuyển giọng, nhưng tự dịch hợp âm là kỹ năng đáng học.
- Hát nhẩm khi tập đệm, để biết hợp âm đổi đúng chữ nào.
- Đệm nhẹ hơn mình nghĩ. Giọng hát mới là chính.
- Đoạn điệp khúc có thể dày hơn (hợp âm khối, quãng tám), phiên khúc thưa hơn (nốt gốc, rải chậm). Sự khác biệt ấy giúp bài có "đường đi".
Đoạn dạo đầu và đoạn kết đơn giản
Một bài đệm nghe "ra bài" thường có đoạn dạo đầu và đoạn kết. Cách dễ nhất cho người mới: lấy câu cuối của điệp khúc, chơi giai điệu ở tay phải với hợp âm tay trái, làm đoạn dạo; người hát nghe xong là biết giọng và tốc độ để vào. Kết bài thì có thể nhắc lại câu cuối chậm hơn một chút, dừng trên hợp âm chủ (bậc I) ngân dài.
Một mẹo khác là vòng hợp âm trơn: chơi vòng hợp âm của phiên khúc hai lần, chỉ tay trái và hợp âm tay phải, không giai điệu. Cách này hợp khi người hát cần thời gian bắt nhịp. Cả hai cách đều không đòi hỏi kỹ thuật cao, nhưng làm bài đệm có đầu có cuối rõ ràng thay vì bắt đầu đột ngột và dừng lửng.
Các lỗi hay gặp
- Tay trái quá thấp và quá dày: hợp âm ba nốt sát nhau dưới Đô thấp nghe đục, lấn giọng hát.
- Đổi hợp âm trễ: tay dừng lại tìm phím. Tập đổi hợp âm riêng, không hát, cho tới khi tay tự tìm được.
- Đè pedal quá lâu: trên piano có pedal ngân, giữ qua lúc đổi hợp âm làm hai hợp âm nhoè vào nhau. Nhấc pedal ngay khi đổi hợp âm, rồi đạp lại.
- Đệm một kiểu từ đầu tới cuối: người nghe sẽ thấy đều đều. Đổi kiểu đệm giữa các đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Đệm piano tay trái chơi gì?
Người mới có thể bắt đầu bằng nốt gốc của hợp âm, sau đó là quãng tám, nốt gốc – quãng năm, hợp âm khối và các kiểu rải như bass Alberti. Chọn kiểu theo tính chất bài và độ dày mong muốn.
Khi có người hát thì tay phải piano chơi gì?
Thường chơi hợp âm ba nốt thay vì giai điệu, để không giẫm lên giọng hát. Giai điệu tay phải chỉ nên dùng ở đoạn dạo, đoạn chuyển hoặc đoạn kết.
Đảo hợp âm piano để làm gì?
Đảo hợp âm đổi thứ tự các nốt để hợp âm sau nằm gần hợp âm trước, giúp tay di chuyển ít và tiếng đàn mượt. Ví dụ vòng C – F – G có thể chơi Đô–Mi–Son, Đô–Fa–La, Si–Rê–Son.
Bass Alberti là gì?
Là kiểu rải hợp âm ở tay trái theo thứ tự thấp – cao – giữa – cao, ví dụ Đô – Son – Mi – Son. Tên đặt theo nhà soạn nhạc Domenico Alberti thế kỷ 18, rất phổ biến trong nhạc thời Mozart.
Không đọc được nốt có đệm piano được không?
Được, nếu biết đọc chữ hợp âm và biết tìm hợp âm trên phím. Nhiều người đệm hát chỉ dựa vào chữ hợp âm trên đầu lời. Học đọc nốt thêm sẽ giúp chơi giai điệu và đoạn dạo dễ hơn.