Đệm hợp âm cho giai điệu ngũ cung, cách giữ màu tốt nhất là chọn những hợp âm chỉ dùng nốt trong năm nốt của thang: với thang Son La Đô Rê Mi, đó là C, Am, Am7, Csus2, Gsus4, Gsus2, Dsus4, Asus4 và các quãng năm trống như G5, D5. Đệm bằng vòng I – IV – V quen thuộc (G – C – D) vẫn được, nhưng hai nốt Si và Fa thăng trong G và D làm bài nghe "tây" hơn. Với những bài có nốt non, già, hơi Oán, thường chỉ nên giữ âm nền hoặc đệm rất thưa.
Vấn đề: hợp âm phương Tây sinh ra cho thang bảy nốt
Hệ hợp âm ba (trưởng, thứ) được dựng bằng cách chồng quãng ba trên gam bảy nốt. Gam Đô trưởng có đủ Fa và Si nên các hợp âm C, F, G, Am, Dm, Em… đều "tròn". Thang ngũ cung thiếu hai nốt đó. Khi lấy hợp âm G (Son – Si – Rê) đệm cho giai điệu ngũ cung Son La Đô Rê Mi, nốt Si từ phần đệm thêm vào một màu mà giai điệu không có. Không sai, nhưng màu thay đổi.
Đây không phải chuyện đúng sai mà chuyện chọn màu. Rất nhiều bản đệm guitar dân ca phổ biến dùng vòng ba hợp âm chính và nghe vẫn ổn. Nhưng nếu muốn phần đệm "cùng phe" với giai điệu, cần biết hợp âm nào dùng toàn nốt trong thang.
Những hợp âm "sạch" trong thang Son La Đô Rê Mi
Ví dụ dưới dùng hệ hò = Son, tức năm nốt Son – La – Đô – Rê – Mi (cũng là năm nốt của ngũ cung Đô).
| Hợp âm | Các nốt | Màu nghe | Hợp khi giai điệu đang ở |
|---|---|---|---|
| C | Đô – Mi – Son | sáng, vững | Đô, Mi, Son |
| Am | La – Đô – Mi | trầm, mềm | La, Đô, Mi |
| Am7 (cũng là C6) | La – Đô – Mi – Son | mơ, lửng, rất hợp ngũ cung | hầu như mọi nốt trừ Rê |
| Csus2 | Đô – Rê – Son | trong, thoáng | Đô, Rê, Son |
| Gsus4 | Son – Đô – Rê | vững, cổ | Son, Đô, Rê |
| Gsus2 | Son – La – Rê | mở, không trưởng không thứ | Son, La, Rê |
| Dsus4 | Rê – Son – La | treo, chờ | Rê, Son, La |
| Asus4 | La – Rê – Mi | treo, hơi buồn | La, Rê, Mi |
| G5, D5, A5 | chỉ nốt gốc và quãng năm | trống, mộc, như âm nền | gần như mọi nốt |
Để ý: không có hợp âm ba trưởng nào dựng trên Son hay Rê mà toàn nốt trong thang, vì G cần Si, D cần Fa thăng. Đó là lý do hợp âm treo (sus) và quãng năm trống hay được dùng cho bậc hò (Son) và xê (Rê).
Ba cách đệm, từ đơn giản đến đầy đặn
Cách 1: âm nền
Giữ một âm nền suốt bài: chữ hò và chữ xê cùng lúc (Son và Rê, một quãng năm trống), ngân dài hoặc gảy đều nhẹ. Đây là cách gần với nhiều truyền thống cổ nhất, và hợp với mọi giai điệu ngũ cung, kể cả có nốt nhấn rung. Đàn tranh, guitar, đàn phím, hay cả một người ngân "ư" đều làm âm nền được.
Cách 2: hợp âm treo và quãng năm
Dùng chủ yếu Gsus4, Gsus2, Csus2, Dsus4, xen G5, D5. Các hợp âm này không nói rõ trưởng hay thứ, nên không áp màu lên giai điệu. Đổi hợp âm chậm, mỗi ô nhịp một hợp âm hoặc hai ô nhịp một hợp âm.
Cách 3: hợp âm ba trong thang
Dùng C, Am, Am7 làm chính, sus cho bậc Son và Rê. Kết quả nghe đầy đặn, gần nhạc nhẹ, nhưng vẫn giữ được màu ngũ cung vì không có Si, Fa nào vào phần đệm.
Ví dụ: đệm một câu tự đặt
Câu nhạc dưới đây do người viết tự đặt, hệ hò = Son, mỗi ô nhịp bốn phách:
| Ô nhịp | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|
| Giai điệu | Son La Đô – | Rê Mi Rê – | Đô La Son La | Đô – – – |
| Đệm "sạch" | C | Gsus2 | Am7 | C |
| Đệm kiểu phổ thông | C | G | Am | C |
| Ô nhịp | 5 | 6 | 7 | 8 |
|---|---|---|---|---|
| Giai điệu | Mi Rê Đô Rê | Mi – Son – | La Son Mi Rê | Son (thấp) – – – |
| Đệm "sạch" | Am7 | C | Dsus4 | Gsus4 → G5 |
| Đệm kiểu phổ thông | Am | C | D | G |
Đàn cả hai cột. Bản phổ thông có lực kéo D → G rất rõ ở cuối, giống kết bài hát trưởng phương Tây (vì D có Fa thăng, nốt dẫn lên Son). Bản sạch kết mềm hơn, như câu hò dừng lại chứ không "đóng cửa". Không bản nào sai; bạn chọn theo bài muốn nghe thế nào.
Giai điệu kết ở nốt khác thì sao
- Kết ở La: dùng Am hoặc Am7 ở cuối, trước đó có thể Asus4 → Am hoặc Gsus2 → Am. Màu gần giọng La thứ nhưng không có Son thăng nên vẫn giữ chất ngũ cung.
- Kết ở Đô: dùng C, trước đó Gsus4 → C cho lực kết nhẹ, hoặc Am → C.
- Kết ở Rê: dùng Dsus4 hoặc D5. Kết ở Rê thường là kết lửng giữa bài, đệm treo cho hợp.
Nhịp đổi hợp âm: chậm thì hơn
Giai điệu dân ca thường luyến láy nhiều nốt trên một chữ. Đổi hợp âm quá nhanh, mỗi phách một hợp âm, sẽ làm các nốt luyến va vào phần đệm liên tục. Với giai điệu ngũ cung, mỗi ô nhịp một hợp âm, hoặc giữ cùng hợp âm qua hai ba ô nhịp là phổ biến. Chỗ đổi hợp âm nên trùng chữ quan trọng hoặc đầu câu.
Khi giai điệu có nốt non, già, hơi Oán
Những nốt này không có trên phím guitar thường hay piano. Đặt một hợp âm có nốt chuẩn (ví dụ La) ngay dưới một chữ xự già sẽ làm nốt già nghe như "phô", và ngược lại khiến người hát kéo nốt về cho khớp đàn, mất hơi. Các cách thường dùng:
- Chỉ giữ âm nền hò – xê, để giọng hoặc nhạc cụ cổ truyền tự do nhấn nhá.
- Đệm thưa: gảy hợp âm ở đầu câu rồi im, để chữ nhấn rung vang một mình.
- Dùng nhạc cụ nhấn được dây (đàn tranh, ghi-ta phím lõm, đàn kìm) đệm theo lối "đàn đáp" của nhạc cổ truyền, thay vì hợp âm khối.
Lời khuyên khi đệm hát dân ca bằng guitar
- Thử hát bài trước, không đệm, để chắc mình biết nốt chủ là nốt nào.
- Viết ra năm nốt của bài, rồi chọn hợp âm từ bảng phía trên.
- Bắt đầu với một hai hợp âm, đủ nghe được rồi mới thêm.
- Ghi âm cả hai cách đệm sạch và phổ thông, nghe lại xem cách nào hợp với lời.
- Đừng ngại để trống. Một câu hò mở đầu không đệm, câu sau mới vào đàn thường hay hơn đệm từ đầu đến cuối.
Câu hỏi thường gặp
Đệm dân ca bằng hợp âm nào cho dễ?
Nếu bài ở thang Son La Đô Rê Mi, những hợp âm dễ và giữ màu tốt là C, Am, Am7, cùng các hợp âm treo như Gsus4, Csus2, Dsus4. Vòng phổ thông G – C – D – Am cũng dùng được nhưng nghe giống nhạc trưởng phương Tây hơn. Chọn theo cách bạn muốn bài nghe.
Vì sao đệm dân ca bằng hợp âm G, D nghe hơi "tây"?
Vì hợp âm G có nốt Si và D có Fa thăng, hai nốt không có trong thang ngũ cung Son La Đô Rê Mi. Phần đệm thêm vào màu nốt dẫn của nhạc phương Tây. Dùng Gsus4, G5 thay cho G sẽ giữ màu ngũ cung hơn.
Hợp âm sus là gì và vì sao hợp với ngũ cung?
Hợp âm sus thay quãng ba của hợp âm bằng quãng hai (sus2) hoặc quãng bốn (sus4), nên không trưởng không thứ. Nhiều hợp âm sus được dựng hoàn toàn bằng nốt trong thang ngũ cung, vì thế đệm không làm lệch màu giai điệu.
Bài có hơi Oán có đệm guitar được không?
Đệm được nhưng nên thưa, chủ yếu giữ âm nền hò và xê, vì các chữ già, non không có trên phím guitar thường. Đặt hợp âm khối dưới chữ nhấn rung dễ khiến nốt nghe như sai. Ghi-ta phím lõm hoặc đàn tranh hợp hơn cho lối đệm này.
Bao lâu thì nên đổi hợp âm khi đệm dân ca?
Thường mỗi ô nhịp một hợp âm hoặc chậm hơn, vì giai điệu dân ca luyến nhiều nốt trên một chữ. Đổi quá nhanh làm nốt luyến va với phần đệm. Chỗ đổi nên rơi vào đầu câu hoặc chữ quan trọng.