Đàn tranh chơi được nhạc ngoài ngũ cung theo ba cách: nhấn tay trái để lấy những nốt không có sẵn trên dây, dời con nhạn hoặc vặn trục để chuyển hệ dây sang giọng khác, và lên dây theo đủ bảy nốt khi bài cần nhiều nốt ngoài ngũ cung. Mẹo đáng nhớ nhất: từ hệ Đô – Rê – Mi – Son – La, chỉ cần hạ dây Đô xuống Si là có ngũ cung giọng Son; nâng dây Mi lên Fa là có ngũ cung giọng Fa. Nắm mấy thao tác này, đàn tranh đệm được khá nhiều bài hát hiện đại.
Vấn đề: bài hát hiện đại dùng bảy nốt
Phần lớn nhạc nhẹ, nhạc phim, bài thiếu nhi hiện nay viết trên gam bảy nốt (trưởng hoặc thứ), có khi chuyển giọng giữa bài. Đàn tranh lên ngũ cung thiếu hai nốt mỗi quãng tám. Với hệ Đô – Rê – Mi – Son – La, hai nốt thiếu là Fa và Si — đúng hai nốt tạo nên "màu" của gam Đô trưởng. Đàn tranh có thể xử lý chuyện này, nhưng cần chọn đúng cách cho từng bài.
Cách 1: Nhấn lấy nốt thiếu
Đây là cách tự nhiên nhất và không phải động vào đàn. Trên hệ Đô – Rê – Mi – Son – La:
- Fa: gảy dây Mi, nhấn lên nửa cung.
- Si: gảy dây La, nhấn lên một cung.
- Fa thăng (khi bài chuyển sang giọng Son): gảy dây Mi, nhấn lên một cung.
- Si giáng (khi bài có màu blues hay giọng Fa): gảy dây La, nhấn lên nửa cung.
Ưu điểm: giữ nguyên hệ dây, chuyển qua lại giữa nốt ngũ cung và nốt ngoài rất nhanh. Nhược điểm: phải nhấn chính xác, nhất là với Si (một cung) ở dây trầm cần lực lớn; bài có nhiều Fa và Si liên tục thì tay trái mỏi và dễ phô. Hợp với bài mà nốt ngoài ngũ cung chỉ xuất hiện thỉnh thoảng — trường hợp khá phổ biến vì nhiều giai điệu nhạc nhẹ vốn vẫn thiên về năm nốt chính.
Cách 2: Dời hệ dây để đổi giọng
Thang ngũ cung có một tính chất rất tiện: các giọng gần nhau chỉ khác nhau đúng một nốt. Vì thế muốn chuyển giọng, chỉ cần đổi một loạt dây cùng tên.
| Giọng ngũ cung muốn có | Năm nốt | Đổi từ hệ Đô – Rê – Mi – Son – La |
|---|---|---|
| Đô (gốc) | Đô – Rê – Mi – Son – La | Không đổi |
| Son | Son – La – Si – Rê – Mi | Hạ các dây Đô xuống Si (nửa cung) |
| Fa | Fa – Son – La – Đô – Rê | Nâng các dây Mi lên Fa (nửa cung) |
| Rê | Rê – Mi – Fa thăng – La – Si | Đổi hai loạt dây: hạ các dây Đô xuống Si và hạ các dây Son xuống Fa thăng (đều nửa cung) |
| La thứ (cùng năm nốt với Đô) | La – Đô – Rê – Mi – Son | Không đổi dây, chỉ lấy La làm nốt chủ |
Cách làm thực tế: với đổi nửa cung, nhiều người chỉ dịch con nhạn của các dây cần đổi rồi kiểm tra bằng máy chỉnh; với đổi nhiều hơn hoặc muốn tiếng ổn định lâu, vặn trục. Nhớ đổi đủ tất cả các dây cùng tên ở mọi quãng tám — sót một dây là cả bài có một nốt "lạc".
Dòng cuối của bảng đáng chú ý: La thứ ngũ cung dùng đúng năm dây như Đô trưởng ngũ cung. Rất nhiều bài buồn, bài giọng thứ có thể đàn mà không cần đổi dây, chỉ cần biết nốt chủ nằm ở dây La.
Cách 3: Lên dây bảy nốt
Khi bài dùng nhiều Fa và Si liên tục, hoặc có giai điệu chạy theo gam bảy nốt, có thể lên dây theo đủ bảy nốt: Đô – Rê – Mi – Fa – Son – La – Si lặp lại. Mỗi quãng tám giờ chiếm bảy dây thay vì năm, nên trên đàn 16 dây âm vực thu hẹp còn khoảng hai quãng tám và vài nốt. Đây là lúc đàn nhiều dây (19, 21, 22) phát huy lợi thế.
Nhược điểm của cách này là mất đi nét vuốt ngũ cung êm ái — vuốt qua bảy nốt nghe dày và gần với đàn hạc hơn — và các kỹ thuật nhấn quen tay phải tính lại khoảng cách. Một số người chọn cách lai: vùng trầm lên ngũ cung để đệm, vùng giữa và bổng lên bảy nốt để chơi giai điệu.
Chọn cách nào cho bài nào
| Tình huống | Cách nên dùng |
|---|---|
| Bài thiếu nhi, dân ca mới, nhạc nhẹ ít nốt ngoài ngũ cung | Giữ hệ ngũ cung, nhấn lấy nốt thiếu |
| Ca sĩ hát giọng khác với đàn đang lên | Dời hệ dây sang ngũ cung giọng cần |
| Bài có giai điệu chạy gam, nhiều Fa – Si | Lên dây bảy nốt hoặc lai |
| Bài chuyển giọng giữa chừng | Lên hệ dây của giọng chính, nhấn ở đoạn chuyển; hoặc dời vài nhạn trong lúc nghỉ giữa đoạn |
Đàn tranh đệm hát
Đàn tranh không đệm hợp âm theo kiểu quạt chả như guitar, nhưng đệm rất đẹp theo lối rải. Tay phải gảy lần lượt các nốt của hợp âm (ví dụ hợp âm Đô: Đô – Mi – Son, trên hệ ngũ cung có sẵn cả ba dây), tay trái lúc rảnh có thể chặn tiếng hoặc nhấn thêm nốt. Đọc được hợp âm ghi bằng chữ trên đầu lời bài hát (C, Am, G…) là đã đệm được nhiều bài.
Một mẹo cho người đàn chung với guitar hay piano: thống nhất giọng trước, lên dây ngũ cung đúng giọng đó, rồi đàn tranh chủ yếu chơi đoạn dạo, nét nối giữa câu và vuốt ở chỗ chuyển đoạn. Để nhạc cụ hợp âm lo phần nền, đàn tranh lo phần "màu" — sự phân vai này giúp tiếng đàn tranh nổi lên thay vì chìm lẫn.
Bài tập chuyển hệ trong mười phút
- Lên hệ Đô – Rê – Mi – Son – La, vuốt lên xuống một quãng tám, nghe màu ngũ cung giọng Đô.
- Hạ tất cả dây Đô xuống Si bằng cách dịch nhạn, kiểm tra bằng máy chỉnh. Vuốt lại: nghe đã là ngũ cung giọng Son.
- Đàn một câu dân ca quen thuộc ở hệ mới, bắt đầu từ dây Son làm nốt chủ.
- Đưa các dây Si trở lại Đô. Ghi vào sổ mất bao nhiêu phút cho mỗi lần chuyển.
Lặp lại vài lần, thời gian chuyển hệ sẽ rút ngắn rõ rệt — điều rất có ích khi đàn chung với người khác.
Giữ chất đàn tranh khi chơi nhạc mới
Cái hay của đàn tranh trong nhạc nhẹ không nằm ở việc đàn đúng từng nốt như piano, mà ở chỗ thêm được nhấn, rung, luyến mà nhạc cụ phím không có. Khi soạn hay phối một bài nhạc nhẹ cho đàn tranh, hãy tìm những nốt dài để rung, những bước nhảy để luyến, những câu kết để vuốt. Bài hát quen thuộc qua tay đàn tranh có thể mang một bộ mặt mới — với điều kiện đừng chơi nó như một cây piano bị thiếu phím.
Câu hỏi thường gặp
Đàn tranh có đàn được nhạc trẻ không?
Được. Có thể giữ hệ ngũ cung và nhấn lấy nốt thiếu, dời hệ dây sang giọng của bài, hoặc lên dây bảy nốt khi bài có nhiều nốt ngoài ngũ cung. Cần biết đọc hợp âm nếu muốn đệm hát.
Đàn tranh lên dây Đô muốn chuyển sang giọng Son thì làm sao?
Từ hệ Đô – Rê – Mi – Son – La, hạ tất cả các dây Đô xuống Si (nửa cung) là được hệ Son – La – Si – Rê – Mi. Có thể dịch con nhạn hoặc vặn trục, rồi kiểm tra bằng máy chỉnh dây.
Đàn tranh lấy nốt Fa và Si bằng cách nào?
Trên hệ Đô – Rê – Mi – Son – La, gảy dây Mi và nhấn lên nửa cung để được Fa, gảy dây La và nhấn lên một cung để được Si. Nhấn đúng cao độ cần tập tai và tay trái.
Lên dây đàn tranh 7 nốt có được không?
Được, khi bài cần nhiều nốt ngoài ngũ cung. Đổi lại âm vực mỗi cây đàn bị thu hẹp vì mỗi quãng tám chiếm bảy dây, và nét vuốt nghe khác hẳn. Đàn nhiều dây hợp với cách này hơn.
Bài giọng thứ có cần đổi dây đàn tranh không?
Không nhất thiết. La thứ ngũ cung dùng đúng năm nốt của Đô trưởng ngũ cung, nên nhiều bài giọng La thứ đàn được trên hệ Đô – Rê – Mi – Son – La, chỉ cần lấy La làm nốt chủ.