Người mới học đàn tranh thường chọn đàn 16 hoặc 17 dây, vì đây là cỡ phổ biến ở lớp học, đủ âm vực cho dân ca và bài bản cơ bản, gọn để đặt trong nhà. Đàn 19, 21, 22 dây cho âm vực rộng hơn, hợp với người đã đàn vững và muốn chơi nhạc nhẹ, hoà tấu hay bài viết cho đàn nhiều dây. Số dây không quyết định đàn tốt hay xấu; điều quan trọng hơn là mặt đàn, trục, con nhạn và độ giữ dây, cùng việc cây đàn hợp với sách và thầy mình theo học.
Vì sao có nhiều loại số dây
Đàn tranh truyền thống của Việt Nam phổ biến loại 16 dây. Trong thế kỷ 20, nhiều nghệ sĩ và người làm đàn thêm dây để mở rộng âm vực, cho phép đàn cả vùng trầm sâu hơn và vùng bổng cao hơn, thuận cho việc độc tấu những tác phẩm mới và hoà tấu cùng nhạc cụ khác. Bên cạnh đó, ở Việt Nam cũng có bán đàn cổ tranh kiểu Trung Hoa (phổ biến loại 21 dây), dài và to hơn đàn tranh Việt, tiếng vang dày hơn. Cách lên dây, số dây phổ biến và cách gọi tên có khác nhau theo thầy, theo vùng — vì vậy nên hỏi thầy trước khi mua.
So sánh các loại theo góc người tập
| Số dây | Đặc điểm chung | Hợp với ai | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| 16 dây | Loại truyền thống, gọn, nhẹ, khoảng ba quãng tám | Người mới, trẻ em, người học bài bản cổ truyền | Phần lớn sách cơ bản viết cho đàn 16 dây |
| 17 dây | Thêm một dây, thường thêm âm vực ở một đầu | Người mới học ở lớp dùng đàn 17 dây | Hỏi thầy dây thêm nằm ở đầu trầm hay đầu bổng để đọc sách cho đúng |
| 19 dây | Đàn cải tiến, âm vực rộng hơn | Người đã quen tay, muốn đàn bài viết mới | Dài hơn, cần chỗ đặt rộng hơn |
| 21 dây | Thường là kiểu cổ tranh, dài và nặng, tiếng vang dày | Người theo học cổ tranh hoặc thích âm sắc đó | Cách lên dây, ngón và móng có thể khác đàn tranh Việt |
| 22 dây | Đàn cải tiến nhiều dây, âm vực rộng | Người chơi độc tấu, hoà tấu, nhạc nhẹ | Không cần thiết cho người mới bắt đầu |
Kích thước cụ thể của từng loại thay đổi theo nơi làm đàn, nên đo trực tiếp khi chọn, nhất là khi nhà chật hoặc cần mang đàn đi học.
Chọn cho trẻ em và người lớn
Với trẻ khoảng 7–10 tuổi, đàn 16 dây là đủ; một số nơi làm loại cỡ nhỏ cho trẻ. Điều cần xem kỹ là trẻ ngồi có với tới dây trầm xa nhất không, và lực nhấn tay trái có quá nặng không. Đàn nhiều dây dài, trẻ phải nghiêng người mới với tới, dễ sai tư thế ngay từ đầu.
Người lớn mới học cũng nên bắt đầu với 16 hoặc 17 dây, trừ khi ngay từ đầu đã định học cổ tranh hoặc đã chọn thầy dạy trên đàn nhiều dây. Đổi sang đàn nhiều dây sau này không khó, vì kỹ thuật ngón tay phải, nhấn rung tay trái đều dùng lại được.
Những gì cần kiểm tra khi xem đàn
Mặt đàn và thân đàn
- Mặt đàn cong đều, không có vết nứt dọc thớ gỗ, nhất là quanh vùng con nhạn và hai đầu đàn.
- Nhìn dọc theo thân đàn từ một đầu: không bị vặn xoắn.
- Gõ nhẹ lên mặt đàn: tiếng vang đều, không có chỗ nghe "bẹp" như bị bong keo.
Trục và dây
- Vặn thử vài trục: chặt vừa phải, vặn được bằng khoá mà không trơn tuột, không kẹt cứng.
- Lên dây rồi để một lúc, gảy lại xem dây có tụt nhanh bất thường không.
- Dây không gỉ, không có chỗ xoắn gập.
Con nhạn
- Con nhạn đứng vững, chân bằng, không lung lay khi gảy mạnh.
- Đủ số nhạn, có thể xin thêm vài chiếc dự phòng.
Tiếng đàn
Gảy từng dây từ trầm lên bổng, nghe xem có dây nào rè, tắt quá nhanh hay to nhỏ quá chênh so với dây bên cạnh. Nếu có thể, nhờ người đã biết đàn đi cùng hoặc gảy thử một bài ngắn. Tai người đàn lâu năm nhận ra cây đàn "chết tiếng" nhanh hơn mọi bảng tiêu chí.
Đàn cũ hay đàn mới
Đàn cũ có thể là lựa chọn tốt cho người mới, miễn kiểm tra kỹ những điểm trên. Mặt đàn nứt, thân đàn cong vênh do để nơi ẩm hoặc nắng lâu năm là lỗi khó sửa. Dây gỉ và con nhạn mất thì thay được. Hỏi người bán đàn được để ở đâu, có thay dây gần đây không, và mang theo máy chỉnh để thử lên dây ngay tại chỗ.
Với đàn mới, thời gian đầu dây giãn và gỗ còn "làm quen" với độ căng, cần lên dây thường xuyên trong vài tuần. Đây là hiện tượng bình thường, không phải đàn lỗi.
Phụ kiện nên đi kèm
- Khoá vặn trục vừa với trục của đàn.
- Bộ móng gảy đúng cỡ tay người tập.
- Bao hoặc hộp đàn, nhất là khi phải mang đi học.
- Dây dự phòng, ghi rõ cỡ dây theo số thứ tự.
- Vài con nhạn dự phòng.
- Giá đỡ nếu định ngồi ghế tập.
Mượn, thuê hay mua
Không phải ai cũng cần mua đàn ngay buổi đầu. Nhiều lớp học và câu lạc bộ có đàn để học viên dùng tại lớp; một số nơi cho thuê đàn theo tháng. Với người còn phân vân có theo được lâu không, học vài tuần trên đàn của lớp là cách thử rẻ và ít rủi ro nhất. Trong lúc đó, người học có thời gian để biết mình thích tiếng đàn sáng hay ấm, thích đàn nhẹ hay chắc tay, và hỏi thầy loại đàn hợp với lộ trình của lớp.
Tuy nhiên, chỉ tập trên lớp mà không có đàn ở nhà thì rất khó tiến bộ, vì ngón tay cần lặp lại hằng ngày. Khi đã chắc mình muốn theo, nên có một cây đàn riêng để tập đều. Đàn mượn của người quen cũng là lựa chọn tốt, miễn kiểm tra kỹ như với đàn cũ và thay dây nếu dây đã gỉ.
Hỏi gì khi chọn
- Đàn này lên được hệ dây mà sách của mình dùng không?
- Dây thay thế có dễ tìm đúng cỡ không?
- Có kèm móng, khoá vặn, nhạn dự phòng không?
- Nếu đàn gặp lỗi trong thời gian đầu, có thể mang lại chỉnh không?
Đừng để chiếc đàn quyết định thay mình
Người mới thường lo chọn đàn "đủ tốt để không phải mua lại". Thực tế, cây đàn đầu tiên quan trọng nhất ở chỗ lên dây được, giữ dây được và không làm sai tư thế. Còn tiếng hay đến đâu thì phải sau một thời gian tập mới đủ tai để đánh giá. Nhiều người chơi lâu năm vẫn giữ cây đàn đầu tiên làm đàn tập ở nhà và dùng cây khác khi biểu diễn.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên học đàn tranh mấy dây?
Phần lớn người mới bắt đầu với đàn 16 hoặc 17 dây vì gọn, dễ với dây và hầu hết sách cơ bản viết cho cỡ này. Nếu thầy hoặc lớp học dùng loại khác, nên theo loại của lớp để đọc bài cho thống nhất.
Đàn tranh 21 dây có phải đàn tranh Việt Nam không?
Loại 21 dây bán ở Việt Nam thường là kiểu cổ tranh Trung Hoa, dài và nặng hơn, tiếng vang dày hơn đàn tranh Việt truyền thống. Có thể học trên đó, nhưng cách lên dây, cách đeo móng và một số kỹ thuật có thể khác.
Mua đàn tranh cũ cần kiểm tra gì?
Xem mặt đàn có nứt, thân đàn có cong vênh không; vặn thử trục; kiểm tra con nhạn đứng vững; lên dây thử và gảy từng dây xem có rè hay tắt tiếng không. Mặt nứt và thân cong là lỗi khó sửa nhất.
Đàn tranh nhiều dây có khó học hơn không?
Kỹ thuật cơ bản giống nhau, nhưng đàn nhiều dây dài hơn, tay phải phải di chuyển xa hơn và người mới dễ lạc dây. Vì vậy thường bắt đầu với đàn ít dây rồi chuyển lên sau khi đã quen.
Trẻ em có cần đàn tranh cỡ nhỏ không?
Trẻ dưới khoảng 10 tuổi thường dễ tập hơn với đàn ngắn, nhẹ, lực nhấn vừa sức. Quan trọng là trẻ ngồi thẳng mà vẫn với tới dây xa nhất, và móng gảy vừa tay.