Soạn NhạcWiki
Tìm
Ngũ cung & ký âm cổ truyền

Chép nhạc cổ truyền sang khuông năm dòng: được gì, mất gì

Chép sang khuông năm dòng giúp nhiều người đọc, dễ in, dễ dạy, nhưng mất cao độ non già, nhấn rung và tính ngẫu hứng. Bản chép tốt ghi rõ hệ quy đổi và kèm bản thu.

Chép nhạc cổ truyền sang khuông năm dòng: được gì, mất gì

Chép nhạc cổ truyền Việt sang khuông năm dòng giúp người học nhạc phương Tây đọc ngay, dễ in, dễ lưu, dễ dạy theo lớp; cái giá là mất đi những thứ khuông nhạc không được thiết kế để ghi: cao độ non, già, đường nhấn rung, trường độ co giãn theo người đàn và phần tô điểm ngẫu hứng quanh lòng bản. Bản chép tốt không cố ghi hết mà ghi rõ mình đã làm tròn những gì: nói hệ quy đổi, đánh dấu nốt lệch và nhấn rung, tách lòng bản với phần tô điểm, kèm bản thu để người học nghe.

Hai cách ghi, hai triết lý

Khuông năm dòng được phát triển ở châu Âu để ghi nhạc có cao độ cố định theo hệ 12 nửa cung, trường độ chia đôi rõ ràng (tròn, trắng, đen, móc…), và dàn nhạc nhiều người cần đọc giống hệt nhau. Bản chữ hò xự xang của nhạc cổ truyền Việt lại ra đời cho một truyền thống học bằng tai từ thầy, nơi chữ chỉ là cái khung để nhớ, còn cái hay nằm ở cách mỗi người đàn.

Yếu tốBản chữ cổ truyềnKhuông năm dòng
Cao độtương đối, theo bậc; chữ non già do thầy dạytuyệt đối, theo phím đàn 12 nửa cung
Trường độghi rất ít, thường chỉ đánh dấu nhịp chínhghi chi tiết từng nốt
Nhấn, rung, luyếnký hiệu tối thiểu hoặc không ghicó ký hiệu, nhưng không có sẵn cho kiểu nhấn Việt
Ngẫu hứnglà phần sống của bài, không ghithường bị chép cứng thành một phiên bản
Người đọcngười đã học với thầyai biết nhạc lý phương Tây

Được gì khi chép sang khuông năm dòng

  • Người đọc rộng hơn. Học sinh trường nhạc, người chơi piano, guitar, violin, người soạn nhạc phối khí đều đọc được ngay.
  • Lưu giữ và so sánh. Một bản chép kỹ từ bản thu của nghệ sĩ đời trước cho phép đời sau nghiên cứu, so sánh các lối đàn khác nhau.
  • Dạy theo lớp. Trong trường nhạc, giáo trình đàn tranh, sáo trúc in bằng khuông năm dòng giúp nhiều học trò cùng học một lúc.
  • Phối hợp với nhạc cụ phương Tây. Khi đàn tranh hoà cùng piano hay dàn dây, mọi người cần một bản nhạc chung.
  • Đưa vào phần mềm. Bản khuông năm dòng nhập được vào phần mềm ký âm, phát lại, chuyển giọng, in đẹp.

Mất gì

Cao độ non, già

Khuông năm dòng chỉ có chỗ cho nốt trên phím đàn. Chữ xự già của hơi Oán bị ghi thành La hay La thăng (nếu hò = Son), cả hai đều sai một ít. Người đọc không biết sẽ đàn đúng nốt ghi, tức sai hơi.

Đường nhấn rung

Một chữ nhấn từ xang lên xê không phải hai nốt rời mà một đường trượt. Ký hiệu luyến (slur) hay glissando của nhạc phương Tây chỉ gần đúng. Rung trong đàn tranh khác vibrato của violin về tốc độ, biên độ và chỗ bắt đầu.

Trường độ co giãn

Người đàn cổ truyền thường kéo, dồn trong câu theo cảm xúc, chỉ giữ chắc các điểm nhịp chính. Chép thành nốt đen nốt móc chính xác là đông cứng một lần đàn cụ thể thành "luật".

Ranh giới giữa lòng bản và tô điểm

Lòng bản là phần ai đàn bài đó cũng phải giữ; tô điểm là phần mỗi người tự thêm. Bản chép từ một bản thu ghi lẫn cả hai, người học sau tưởng mọi nốt đều bắt buộc, và mất quyền tự đàn theo cách của mình.

Chép thế nào để bớt mất

  1. Ghi hệ quy đổi ngay đầu bản. Một dòng "hò = Son" (hay nốt nào bạn chọn) cứu người đọc khỏi phải đoán.
  2. Ghi tên hơi. "Hơi Bắc", "hơi Oán" ở đầu bài hoặc đầu đoạn để người đàn biết phải nhấn rung kiểu gì.
  3. Đánh dấu nốt lệch. Dùng mũi tên nhỏ lên (già) hoặc xuống (non) trên dấu hoá, hoặc dấu phần tư cung, và chú thích rõ nghĩa của ký hiệu ở cuối trang. Ghi rằng độ lệch là ước lượng, nên nghe bản thu.
  4. Tự đặt ký hiệu nhấn, rung, vỗ và giải thích. Không có bộ ký hiệu chuẩn chung cho mọi sách, nên bảng chú giải là bắt buộc.
  5. Tách hai dòng. Dòng trên là lòng bản (khung giai điệu), dòng dưới là một lối đàn mẫu có tô điểm. Người học thấy ngay phần nào cố định, phần nào tự do.
  6. Ghi kèm chữ. Dưới mỗi nốt có thể ghi chữ hò, xự, xang… để người quen hệ chữ đọc song song.
  7. Ghi trường độ "mềm". Có thể dùng ký hiệu tự do (rubato), dấu ngân, hoặc ghi chú "nhịp tự do giữa hai nhịp song lang" thay vì chia nốt quá chi tiết.
  8. Kèm bản thu. Một đường dẫn hoặc mã tới bản thu do chính người chép hoặc nghệ sĩ đàn. Đây là phần quan trọng nhất; bản giấy chỉ là chỉ dẫn đi kèm.

Chép bằng phần mềm ký âm

Các phần mềm ký âm phổ biến như MuseScore có bộ dấu hoá phần tư cung và dấu hoá có mũi tên, cho phép ghi nốt lệch thay vì phải vẽ tay. Một số phần mềm còn chỉnh được cao độ phát lại theo cent, giúp nghe gần đúng nốt già, non khi phát lại. Dù vậy, âm thanh phát lại từ máy không thay được bản thu thật, vì máy không biết cách nhấn rung theo hơi.

Lời khuyên thực tế: soạn bản chép trên phần mềm, xuất PDF để in, đồng thời giữ file gốc kèm chú giải để người sau sửa tiếp. Ghi ngày chép, người chép, nguồn bản thu.

Chép từ bản thu: quy trình gợi ý

  1. Nghe trọn bài vài lần không ghi gì, chỉ tìm nốt chủ và nhịp chính.
  2. Xác định hơi và chọn hệ quy đổi.
  3. Ghi lòng bản trước: các chữ rơi vào nhịp chính và nốt dài.
  4. Dùng phần mềm phát chậm (giữ cao độ) để nghe các nốt tô điểm, ghi vào dòng thứ hai.
  5. Dùng máy lên dây có thang cent kiểm những chữ nghi là non, già; ghi chú vùng lệch, không ghi một con số tuyệt đối.
  6. Đưa bản chép cho một người khác đàn theo, so với bản thu. Chỗ nào họ đàn khác nhiều là chỗ bản chép chưa rõ.

Góc nhìn hôm nay

Nhiều nhà nghiên cứu, tiêu biểu là giáo sư Trần Văn Khê, đã dùng khuông năm dòng có ký hiệu bổ sung để giới thiệu nhạc Việt với thế giới, đồng thời luôn nhắc rằng bản ghi không thay được việc học với thầy. Với người soạn nhạc trẻ, bài học là: chép để chia sẻ và để hiểu, nhưng đừng coi bản chép là "bản gốc". Khi viết phần đàn tranh hay sáo trúc trong bài mới, hãy dành chỗ cho người đàn tự nhấn rung, và ghi rõ chỗ nào bạn muốn họ tự do.

Tài liệu tham khảo: giáo trình đàn tranh, đàn kìm, sáo trúc của giảng viên Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và Nhạc viện TP.HCM (thường in song song chữ và khuông năm dòng); các công trình của giáo sư Trần Văn Khê; phần hướng dẫn dấu hoá vi cung trong tài liệu của phần mềm ký âm bạn dùng.

Câu hỏi thường gặp

Có nên chép nhạc cổ truyền sang khuông năm dòng không?

Nên, vì bản chép giúp nhiều người đọc được, dễ lưu và dễ dạy. Nhưng cần ghi rõ hệ quy đổi, tên hơi, ký hiệu nốt non già và nhấn rung, và nên kèm bản thu. Bản chép là chỉ dẫn, không thay được việc nghe và học với thầy.

Ghi nốt già, nốt non trên khuông nhạc bằng ký hiệu gì?

Không có ký hiệu chuẩn duy nhất. Cách hay dùng là mũi tên lên xuống trên dấu hoá, dấu phần tư cung, hoặc chữ "già", "non" cạnh nốt, kèm bảng chú giải. Nên ghi rõ độ lệch là ước lượng.

Lòng bản là gì?

Lòng bản là phần khung giai điệu của một bài nhạc cổ truyền mà ai đàn cũng phải giữ. Người đàn thêm nốt luyến, láy, vê quanh lòng bản theo cách riêng. Bản chép tốt nên tách lòng bản khỏi phần tô điểm.

Phần mềm nào chép được nhạc có phần tư cung?

Nhiều phần mềm ký âm phổ biến như MuseScore có dấu hoá phần tư cung và dấu hoá mũi tên. Một số cho chỉnh cao độ phát lại theo cent. Âm thanh phát lại vẫn chỉ gần đúng, không thay được bản thu thật.

Vì sao bản khuông năm dòng của cùng một bài lại khác nhau?

Vì mỗi người chép chọn hệ quy đổi khác nhau, chép từ bản thu của nghệ sĩ khác nhau, và quyết định ghi bao nhiêu phần tô điểm. Nhạc cổ truyền vốn cho phép mỗi người đàn một cách. Khi so hai bản, hãy so phần lòng bản trước.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store