Bảo quản đàn tranh xoay quanh ba thứ: dây, con nhạn và độ ẩm. Dây kim loại cần lau sau khi tập để khỏi gỉ và thay khi tiếng đã đục; con nhạn phải đứng thẳng, đúng hàng, và nên kiểm tra mỗi lần lên dây; còn thân gỗ cần tránh nắng trực tiếp, tránh luồng gió điều hoà thổi thẳng và tránh chỗ ẩm thấp, vì gỗ co giãn theo độ ẩm có thể làm nứt mặt đàn. Khí hậu nồm ẩm miền Bắc và mùa mưa miền Nam là hai thời điểm cần để ý nhất.
Đàn tranh "sợ" gì nhất
Cây đàn tranh là một hộp gỗ mỏng chịu lực kéo của hàng chục sợi dây căng. Mặt đàn mỏng để rung tốt, nên cũng nhạy với thay đổi môi trường. Những tác nhân gây hại chính:
| Tác nhân | Gây ra | Cách phòng |
|---|---|---|
| Độ ẩm cao kéo dài (nồm, mùa mưa) | Gỗ trương, keo yếu, dây gỉ nhanh, có thể mốc | Phòng thông thoáng, hút ẩm khi cần, cất trong bao có gói hút ẩm |
| Không khí quá khô (phòng điều hoà chạy liên tục) | Gỗ co, nguy cơ nứt mặt đàn | Không để đàn ngay dưới miệng gió, tránh để sát máy sưởi |
| Nắng chiếu trực tiếp | Nóng cục bộ, bạc màu, cong vênh | Đặt xa cửa sổ hướng nắng, phủ khăn |
| Thay đổi nhiệt độ đột ngột | Dây lệch, gỗ chịu ứng suất | Mang đàn từ ngoài vào, để nghỉ một lúc rồi mới mở bao, lên dây |
| Va đập, đè nặng | Đổ nhạn, nứt, gãy đầu đàn | Không đặt đồ lên mặt đàn; dựng hoặc treo chắc chắn |
Nhiều tài liệu bảo quản nhạc cụ gỗ khuyên giữ độ ẩm tương đối trong phòng ở mức trung bình, tránh cả hai cực quá khô và quá ẩm. Một chiếc ẩm kế nhỏ treo cạnh chỗ để đàn giúp biết lúc nào cần hành động, thay vì đoán.
Chăm sóc dây đàn
Lau sau mỗi buổi tập
Mồ hôi và dầu từ ngón tay trái là thứ làm dây gỉ nhanh nhất, nhất là ở vùng nhấn. Sau khi tập, dùng khăn mềm khô lau dọc từng dây, cả phần bên phải và bên trái con nhạn. Việc này mất hai phút nhưng kéo dài tuổi dây đáng kể. Rửa tay khô ráo trước khi tập cũng giúp.
Dấu hiệu cần thay dây
- Tiếng đục, tắt nhanh hơn các dây bên cạnh.
- Lên dây mãi không ổn định, hay tụt.
- Có vết gỉ, chỗ xoắn gập, sờ thấy sần.
- Cao độ không đều khi gảy ở những vị trí khác nhau trên dây.
Không có mốc thời gian cố định cho việc thay dây; tuỳ tần suất tập, độ ẩm và chất liệu dây. Người tập nhiều thường phải thay vài dây hay đứt nhất sớm hơn cả bộ.
Thay dây an toàn
- Ghi lại số dây và cỡ dây cần thay; mỗi dây một cỡ, lắp nhầm cỡ dễ đứt hoặc tiếng sai.
- Nới dây cũ hẳn trước khi tháo, đeo kính hoặc giữ mặt tránh xa khi dây đang căng.
- Lắp dây mới đúng đường đi cũ, kê con nhạn đúng vị trí.
- Kéo căng từ từ, dừng gần tới nốt, để dây giãn rồi mới chỉnh đúng.
- Vài ngày đầu lên lại nhiều lần — dây mới giãn là chuyện bình thường.
Con nhạn: nhỏ nhưng quyết định tiếng
Con nhạn truyền rung động từ dây xuống mặt đàn. Nhạn nghiêng, nhạn đứng không bằng chân hay nhạn nứt đều làm tiếng rè, tắt nhanh hoặc lệch cao độ. Những điều nên làm:
- Mỗi lần lên dây, nhìn dọc hàng nhạn xem có con nào nghiêng không. Nhạn nên đứng vuông góc với mặt đàn.
- Khi lau mặt đàn, không gạt mạnh qua chân nhạn.
- Nếu nhạn đổ khi dây đang căng, nới dây đó trước rồi mới dựng lại, tránh làm trầy mặt đàn.
- Giữ vài con nhạn dự phòng cùng cỡ.
- Khi cất đàn lâu, một số người nới nhẹ dây để giảm lực lên mặt đàn và nhạn; nên hỏi người làm đàn hoặc thầy về loại đàn của mình.
Cất giữ và di chuyển
Ở nhà
Nơi để đàn lý tưởng là một góc phòng khô ráo, không có nắng chiếu, không sát tường ngoài dễ thấm ẩm, không ngay dưới điều hoà. Phủ một tấm khăn mềm lên mặt đàn khi không tập để tránh bụi. Nếu dựng đàn đứng, bảo đảm vững, không để trẻ nhỏ hay vật nuôi làm đổ.
Khi mang đi
Dùng bao hoặc hộp có đệm. Khi để trong xe ô tô, không để đàn trong xe đóng kín dưới nắng — nhiệt độ trong xe có thể rất cao. Khi chở bằng xe máy, cố định chắc, tránh để đầu đàn chịu va đập. Tới nơi, để đàn nghỉ một lúc trong bao rồi mới mở và lên dây.
Lịch bảo quản gợi ý
| Bao lâu một lần | Việc cần làm |
|---|---|
| Mỗi buổi tập | Lau dây; kiểm tra nhạn; phủ khăn sau khi tập |
| Mỗi tuần | Lau bụi mặt đàn bằng khăn khô mềm; xem ẩm kế |
| Mỗi khi đổi mùa | Kiểm tra vết nứt nhỏ, độ chắc của trục; thay gói hút ẩm nếu dùng |
| Khi có dấu hiệu | Thay dây gỉ, nhạn hỏng; mang đàn tới người làm đàn khi thấy nứt mặt, bong keo |
Móng gảy và phụ kiện cũng cần chăm
Móng gảy hay bị bỏ quên. Móng kim loại để ẩm lâu có thể xỉn, mũi móng bị mòn hay sứt sau thời gian dài làm tiếng gảy rè và có thể vướng dây. Lau móng khô sau khi tập, cất chung một hộp nhỏ để không thất lạc. Khi thấy mũi móng có cạnh sắc hay sứt, thay móng mới thay vì cố dùng — móng hỏng còn làm trầy đầu ngón.
Khoá vặn trục nên buộc một sợi dây màu hoặc cất cố định một chỗ; mất khoá là không lên dây được, và tìm khoá đúng cỡ trục không phải lúc nào cũng dễ. Dây dự phòng cuộn tròn trong túi, ghi số dây ngoài túi, để nơi khô. Giá đỡ đàn bằng gỗ hay kim loại cũng nên kiểm tra ốc vít định kỳ, vì giá lỏng làm đàn rung lắc khi gảy mạnh, lâu ngày có thể đổ.
Với gia đình có trẻ nhỏ, nên dạy trẻ ba điều ngay từ đầu: không đặt đồ lên mặt đàn, không gảy khi tay ướt hoặc dính thức ăn, và không tự vặn trục khi chưa được hướng dẫn. Ba thói quen này tránh được phần lớn hư hỏng thường gặp ở đàn của học sinh.
Khi nào cần người làm đàn
Một số việc người chơi tự làm được: thay dây, kê nhạn, lau chùi. Nhưng các lỗi như mặt đàn nứt, bong keo ở thành đàn, trục lỏng không giữ được dây, đầu đàn nứt thì nên mang tới người làm đàn hoặc sửa nhạc cụ dân tộc có kinh nghiệm. Đừng tự dán bằng keo dán thông dụng — keo không đúng loại có thể làm việc sửa về sau khó hơn và ảnh hưởng tới tiếng đàn.
Cây đàn được chăm kỹ không chỉ bền mà còn giữ tiếng ổn định, khiến việc tập dễ chịu hơn. Người học tranh lâu năm thường nói đùa rằng thói quen lau dây sau khi tập là bài học đầu tiên và cũng là bài học không bao giờ được bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Đàn tranh để phòng máy lạnh có sao không?
Được, miễn không để ngay dưới luồng gió thổi thẳng và không để không khí quá khô kéo dài. Khi mang đàn từ ngoài trời nóng vào phòng lạnh, nên để đàn nghỉ trong bao một lúc rồi mới lên dây.
Dây đàn tranh bị gỉ phải làm sao?
Gỉ nhẹ có thể lau bằng khăn khô, nhưng dây gỉ thường đã kém tiếng và dễ đứt, nên thay. Để phòng, lau dây sau mỗi buổi tập và giữ đàn ở nơi khô ráo.
Bao lâu thì phải thay dây đàn tranh?
Không có mốc cố định. Thay khi dây đục tiếng, khó giữ cao độ, có gỉ hoặc chỗ gập. Người tập nhiều, ở nơi ẩm, sẽ phải thay sớm hơn.
Con nhạn đàn tranh bị đổ có sao không?
Nới dây đó ra trước rồi dựng nhạn lại đúng vị trí, sau đó lên dây lại. Kiểm tra mặt đàn chỗ nhạn đổ có trầy hay nứt không. Nhạn nứt thì nên thay con mới cùng cỡ.
Mùa nồm có cần hút ẩm cho đàn tranh không?
Nên. Độ ẩm cao kéo dài làm dây gỉ, keo yếu và gỗ trương. Đóng cửa khi trời nồm, dùng máy hút ẩm cho phòng hoặc gói hút ẩm trong bao đàn, và lau dây thường xuyên hơn.