Những bài nên tập đầu tiên trên đàn tranh là dân ca ngắn, giai điệu đi trong thang ngũ cung, câu nhạc lặp lại nhiều và ít cần nhấn: Trống cơm, Cò lả, Lý cây bông, Inh lả ơi, Lý ngựa ô, Bèo dạt mây trôi là những lựa chọn quen thuộc ở nhiều lớp học. Thứ tự hợp lý là đi từ bài gần như chỉ gảy dây có sẵn, sang bài có vài chỗ nhấn đơn giản, rồi tới bài cần rung, luyến để ra chất. Dân ca không còn bảo hộ quyền tác giả nên có thể tập, ghi âm, chia sẻ thoải mái.
Vì sao dân ca hợp với đàn tranh hơn cả
Phần lớn dân ca Việt có giai điệu nằm gọn trong thang năm âm, đúng với cách đàn tranh lên dây. Người mới lên dây ngũ cung xong là đã có gần đủ nốt cho bài, chỉ cần tìm đúng dây. Ngoài ra dân ca có câu ngắn, lặp lại nhiều, lời quen thuộc nên dễ nhớ giai điệu mà không cần nhìn bản nhạc liên tục. Và khi tập dân ca, tay trái tự nhiên được luyện những nét luyến bám theo dấu thanh tiếng Việt — thứ không bài tập khô khan nào thay thế được.
Một lý do thực tế nữa: dân ca là tác phẩm khuyết danh, không thuộc diện bảo hộ quyền tác giả như bài hát của nhạc sĩ còn trong thời hạn bảo hộ. Người tập có thể ghi âm, quay video, đăng lên mạng mà không lo vướng bản quyền phần sáng tác. Riêng bản phối hay bản ghi của người khác thì vẫn là công sức của họ, không nên lấy dùng lại.
Tiêu chí chọn bài cho mấy tháng đầu
- Âm vực hẹp: giai điệu không vượt quá khoảng một quãng tám rưỡi, để tay phải không phải chạy khắp đàn.
- Ít nốt ngoài hệ dây: nốt phải nhấn mới có càng ít càng tốt.
- Nhịp đều, dễ đếm: tránh bài có nhiều chỗ ngân dài tự do khi chưa quen.
- Đã thuộc giai điệu: nghe trong đầu được thì tay sẽ tự sửa khi sai.
- Có bản ghi đàn tranh để nghe: giúp biết chỗ nào người ta nhấn, rung.
Gợi ý thứ tự tập
| Chặng | Bài gợi ý | Vùng miền | Mục tiêu kỹ thuật |
|---|---|---|---|
| 1 | Trống cơm | Bắc Bộ | Gảy đều, đúng dây, giữ nhịp vui, gọn |
| 1 | Inh lả ơi | Dân ca Thái, Tây Bắc | Câu ngắn, lặp lại; tập nối câu không ngắt |
| 2 | Cò lả | Bắc Bộ | Thêm vuốt nhẹ đầu câu, tập á ở nốt chính |
| 2 | Lý cây bông | Nam Bộ | Nhịp vui, tập gảy luân phiên cái – trỏ nhanh hơn |
| 3 | Lý ngựa ô | Có dị bản ở cả Trung Bộ và Nam Bộ | Bắt đầu nhấn và vỗ ở những chỗ nhấn chữ |
| 3 | Bèo dạt mây trôi | Bắc Bộ | Nốt dài cần rung, luyến; tập vê giữ tiếng |
Thứ tự trên chỉ là gợi ý; mỗi thầy có lộ trình riêng, và dân ca có nhiều dị bản tuỳ vùng, tuỳ người hát. Khi tìm bản nhạc, cứ chọn một bản và theo trọn bản đó, đừng trộn hai dị bản vào một lần tập.
Cách tập một bài dân ca từ đầu đến cuối
Bước 1: Hát được bài
Nghe vài bản ghi, hát theo cho thuộc. Ngâm nga được giai điệu, kể cả không đúng lời, là đã làm xong nửa phần việc đọc nhạc.
Bước 2: Tìm nốt đầu và nốt chủ
Tìm nốt bắt đầu câu đầu tiên trên đàn bằng cách dò từng dây. Rồi tìm nốt kết bài — nốt nghe "về nhà", yên ổn nhất. Biết hai nốt này, phần giữa dễ dò hơn nhiều.
Bước 3: Chia câu
Dân ca thường chia thành những câu ngắn theo lời. Tập từng câu riêng cho trôi rồi mới nối câu. Đánh dấu bằng bút chì chỗ kết mỗi câu trên bản nhạc.
Bước 4: Thêm tay trái
Khi giai điệu đã trôi, mới thêm nhấn ở những nốt thiếu, rồi rung ở nốt dài, luyến ở chỗ lời có dấu thanh đi lên xuống. Nghe kỹ bản đàn tranh mẫu để biết người ta xử lý chỗ nào. Có thể thử hát nhẩm lời trong lúc đàn: chỗ nào giọng mình tự luyến, đó thường là chỗ đàn có thể luyến.
Bước 5: Đàn trọn bài không dừng
Đây là cột mốc quan trọng. Vấp thì cứ đi tiếp, đừng quay lại đầu. Người nghe nhớ một bài trôi chảy có lỗi nhỏ hơn là một bài dừng năm lần để sửa.
Thêm chút "hoa lá" khi đã quen
Khi đàn bài đã vững, có thể làm đẹp bằng các cách đơn giản:
- Mở bài bằng một nét vuốt nhẹ lên nốt đầu.
- Lặp lại câu cuối chậm hơn, nhẹ hơn để kết.
- Ở lần nhắc lại, đàn câu nhạc lên một quãng tám.
- Thêm nốt quãng tám ở phía trầm vào nốt quan trọng (ngón cái và ngón giữa cùng gảy).
- Thử đàn chậm hẳn một bài vốn vui, xem tính chất bài đổi ra sao.
Đó cũng là bước đầu tiên của việc tự soạn: cùng một giai điệu dân ca, mỗi cách xử lý là một lựa chọn sáng tạo của người đàn.
Khi cha mẹ tập cùng con
Dân ca là chỗ gặp nhau tự nhiên giữa trẻ học đàn và người lớn trong nhà. Ông bà, cha mẹ thường thuộc lời Trống cơm, Cò lả từ nhỏ; trẻ đàn, người lớn hát theo, buổi tập bỗng thành một buổi sinh hoạt gia đình thay vì một nhiệm vụ. Cách này còn giúp trẻ giữ nhịp tốt hơn, vì phải đàn khớp với giọng hát chứ không tự ý nhanh chậm.
Vài điều nên giữ: để trẻ chọn bài trong danh sách mấy bài dễ, khen cụ thể ("câu thứ hai con đàn đều hơn hôm qua") thay vì so con với bạn, và dừng khi trẻ đã mệt. Không cần biến buổi tập thành kỳ kiểm tra. Mục tiêu của mấy tháng đầu là trẻ còn muốn mở đàn vào ngày hôm sau.
Người lớn tự học cũng có thể mượn cách này theo chiều ngược lại: nhờ một người trong nhà hát, mình đàn theo. Phải bám giọng người khác là bài tập nghe rất tốt, và giúp phát hiện ngay chỗ nào mình đàn chậm hơn lời.
Đi tiếp sang bài bản
Sau dân ca, nhiều lớp dạy chuyển sang những bài bản ngắn của nhạc cổ truyền, ví dụ Lưu thủy ở điệu Bắc. Ở đây yêu cầu về hơi, về nhấn non già, về cách xử lý lòng bản cao hơn hẳn, và rất khó tự học chỉ qua sách. Đó là lúc nên tìm thầy, hoặc tham gia câu lạc bộ đàn tranh để được nghe và sửa trực tiếp.
Cách khác là đi về hướng nhạc nhẹ: đàn những bài hát mình yêu thích trên đàn tranh. Hướng này cần biết chuyển hệ dây và nhấn lấy nốt ngoài ngũ cung. Lưu ý rằng bài hát còn trong thời hạn bảo hộ thì tập ở nhà thoải mái, nhưng đăng bản ghi công khai hay biểu diễn có thu tiền thì cần tìm hiểu quyền tác giả.
Câu hỏi thường gặp
Bài đàn tranh dễ nhất cho người mới là bài nào?
Nhiều lớp học chọn Trống cơm hoặc Inh lả ơi vì câu ngắn, lặp lại, gần như không cần nhấn. Sau đó là Cò lả, Lý cây bông. Bài nào dễ còn tuỳ hệ dây và bản nhạc mình dùng.
Đăng video đàn tranh bài dân ca lên mạng có vi phạm bản quyền không?
Dân ca là tác phẩm khuyết danh, phần sáng tác không thuộc diện bảo hộ như bài của nhạc sĩ còn trong thời hạn. Tự đàn bài dân ca rồi đăng thường không vướng. Tuy vậy không nên lấy nguyên bản phối hay bản ghi âm của người khác làm nền.
Bao lâu thì đàn được bài dân ca đầu tiên?
Nếu tập đều mỗi ngày, nhiều người đàn trôi một bài ngắn chỉ gảy dây có sẵn sau vài tuần. Thêm nhấn rung cho có chất thường mất thêm một đến hai tháng.
Có nên tự học bài bản cổ truyền trên đàn tranh không?
Có thể tìm hiểu qua sách và bản ghi, nhưng bài bản cổ truyền đòi hỏi hơi, nhấn non già và cách xử lý lòng bản mà sách khó ghi hết. Nên học với thầy hoặc câu lạc bộ để được nghe và sửa trực tiếp.
Dân ca có nhiều bản khác nhau thì tập bản nào?
Chọn một bản có bản nhạc rõ ràng và bản ghi để nghe, rồi theo trọn bản đó. Dị bản tuỳ vùng, tuỳ người hát đều có giá trị; tránh trộn hai bản trong một lần tập kẻo rối.