Vòng hợp âm là chuỗi vài hợp âm lặp lại làm nền cho cả đoạn nhạc; phổ biến nhất trong nhạc pop là I – V – vi – IV (ở giọng Đô: C – G – Am – F) và vòng Canon I – V – vi – iii – IV – I – IV – V (C – G – Am – Em – F – C – F – G), lấy tên từ bản Canon cung Rê của Johann Pachelbel. Những vòng này phổ biến vì chúng đi đủ ba chức năng chủ, hạ át, át và có một hợp âm thứ tạo màu, nghe vừa quen vừa có cảm xúc. Vòng hợp âm không phải tài sản riêng của ai, nên người viết nhạc dùng tự do; cái làm nên bài hát là giai điệu và lời đặt lên trên.
Vì sao nhạc cần vòng hợp âm
Một vòng hợp âm cho người nghe cảm giác chu kỳ: đi ra rồi trở về. Lặp lại vòng giúp tai nắm được bài nhanh, người đệm dễ nhớ, người hát biết khi nào câu nhạc hết. Phần lớn bài hát phổ thông có phiên khúc dùng một vòng, điệp khúc dùng một vòng khác hoặc cùng vòng nhưng bắt đầu ở hợp âm khác.
Ghi bằng số bậc giúp thấy bản chất. "I – V – vi – IV" là một khuôn; ở giọng Son nó là G – D – Em – C, ở giọng Rê là D – A – Bm – G.
Năm vòng hợp âm nên biết
| Tên thường gọi | Số bậc | Ở giọng Đô | Màu nghe |
|---|---|---|---|
| Vòng pop bốn hợp âm | I – V – vi – IV | C – G – Am – F | sáng, dâng trào, rất quen tai |
| Vòng bắt đầu từ thứ | vi – IV – I – V | Am – F – C – G | cùng bốn hợp âm nhưng nghe buồn hơn, day dứt |
| Vòng thập niên 50 | I – vi – IV – V | C – Am – F – G | ngọt, hoài cổ, hợp ballad |
| Vòng Canon | I – V – vi – iii – IV – I – IV – V | C – G – Am – Em – F – C – F – G | trang trọng, bè trầm đi xuống đều |
| Vòng ii – V – I | ii – V – I | Dm – G – C | kết chắc, nền của jazz |
I – V – vi – IV: vì sao nghe đâu cũng thấy
Bốn hợp âm C – G – Am – F đi một vòng gồm: nhà (C), căng lên (G), rẽ sang màu thứ (Am), mở rộng (F), rồi F dẫn về C lần sau. Các bước chuyển đều mượt: C và G chung nốt Son; G sang Am không chung nốt nhưng bè trầm chỉ đi một bước liền Son – La; Am và F chung hai nốt La, Đô; F về C chung nốt Đô.
Ví dụ quen thuộc: phần lời chính bài "Let It Be" của The Beatles (1970) dùng C – G – Am – F. Cuối những năm 2000, nhóm hài Úc The Axis of Awesome làm một tiết mục ghép hàng chục bài nổi tiếng hát trên cùng vòng này để chứng minh nó phổ biến đến mức nào. Hiện tượng đó nhắc người viết nhạc: vòng hợp âm phổ biến không làm bài hát nhạt, nhưng cũng không tự làm bài hát hay. Nó là nền, giai điệu mới là thứ người ta nhớ.
Đổi điểm bắt đầu cùng bốn hợp âm cho màu khác hẳn: bắt đầu từ Am (vi – IV – I – V) thì Am thành "nhà tạm", bài nghe như giọng thứ. Rất nhiều bài ballad buồn dùng chính cách này.
Vòng Canon: bè trầm đi xuống từng bước
Bản Canon cung Rê cho ba violin và bè trầm của Pachelbel (nhạc sĩ người Đức, 1653–1706; năm sáng tác chưa xác định chắc) dựa trên một bè trầm tám nốt lặp đi lặp lại. Ở giọng Rê, bè trầm là Rê – La – Si – Fa thăng – Son – Rê – Son – La, hợp âm là D – A – Bm – F#m – G – D – G – A. Chuyển sang giọng Đô cho dễ đàn: C – G – Am – Em – F – C – F – G.
Điều đặc biệt nằm ở bè trầm: Đô – Son – La – Mi – Fa – Đô – Fa – Son. Nếu đưa một số nốt lên quãng tám, nó thành đường đi xuống từng bậc rất đều. Nhiều người đàn vòng này với bè trầm đi bậc liền bằng hợp âm đảo:
C – G/B – Am – Em/G – F – C/E – F – G
Bè trầm lúc này là Đô – Si – La – Son – Fa – Mi – Fa – Son: đi xuống gần như đều từng nốt rồi trở lên. Chính đường bè trầm đó làm vòng Canon nghe trang trọng, êm. Cách ghi "G/B" nghĩa là hợp âm G với nốt Si ở bè trầm (xem bài về đảo hợp âm).
Bản Canon của Pachelbel đã hết thời hạn bảo hộ từ lâu, nên có thể dùng nguyên giai điệu và vòng hợp âm làm ví dụ, chơi lại, biến tấu.
Vòng ii – V – I và vòng mười hai ô nhịp
Dm – G – C là cụm "chuẩn bị – căng – về" gọn nhất. Trong jazz, nó thường xuất hiện dưới dạng hợp âm bảy Dm7 – G7 – Cmaj7, và nhiều bài nhạc jazz là chuỗi ii – V – I nối qua các giọng khác nhau. Người học đệm hát chỉ cần biết: chèn ii trước V là cách dễ nhất làm một câu kết nghe "có học" hơn.
Nhạc blues dùng một khuôn khác: mười hai ô nhịp trên ba hợp âm I, IV, V, thường ở dạng hợp âm bảy (C7, F7, G7). Một dạng phổ biến là: I – I – I – I | IV – IV – I – I | V – IV – I – V. Có nhiều biến thể, và khuôn này là nền của rock and roll thời đầu.
Làm vòng hợp âm của riêng mình
Biết vòng phổ biến là để biết chỗ đứng, sau đó tự biến tấu. Vài cách:
- Thay một hợp âm bằng hợp âm cùng chức năng: thay F (IV) bằng Dm (ii); thay C (I) bằng Am (vi) hoặc Em (iii).
- Đổi điểm bắt đầu: cùng bốn hợp âm, bắt đầu từ chỗ khác.
- Kéo dài hoặc rút ngắn: một hợp âm giữ hai ô nhịp, hai hợp âm chung một ô nhịp; nhịp đổi hợp âm khác đi thì vòng nghe khác.
- Mượn hợp âm từ giọng thứ song song: ở giọng Đô trưởng, thay F bằng Fm ở lần cuối vòng (I – V – vi – iv). Màu buồn bất ngờ, rất hay dùng trong ballad.
- Đổi bè trầm: giữ nguyên hợp âm trên tay phải, cho bè trầm đi bậc liền như vòng Canon.
Vòng hợp âm và chuyện "giống bài khác"
Hai bài dùng cùng vòng C – G – Am – F không phải vì thế mà sao chép nhau. Vòng hợp âm thông dụng là chất liệu chung, giống như từ vựng. Tranh chấp sao chép âm nhạc thường xét giai điệu, lời, và những phần sáng tạo đặc trưng khác, có giám định chuyên môn. Người viết nhạc nên lo cho giai điệu của mình có nét riêng, chứ đừng sợ dùng vòng phổ biến.
Bài tập
- Đàn năm vòng trong bảng ở giọng Đô, sau đó chuyển sang giọng Son và Rê bằng số bậc.
- Trên vòng I – V – vi – IV, ngân nga một giai điệu tự đặt bốn ô nhịp. Giữ nguyên giai điệu, đổi vòng thành vi – IV – I – V. Nghe giai điệu đổi tâm trạng.
- Đàn vòng Canon với bè trầm đi bậc (C – G/B – Am – Em/G…). Ghi âm, nghe riêng bè trầm.
Câu hỏi thường gặp
Vòng hợp âm phổ biến nhất là gì?
Trong nhạc pop hiện đại, vòng I – V – vi – IV, tức C – G – Am – F ở giọng Đô, được dùng rất rộng rãi. Các biến thể như vi – IV – I – V và I – vi – IV – V cũng phổ biến. Chúng đi đủ ba chức năng chủ, hạ át, át và có màu thứ.
Vòng Canon là vòng nào?
Vòng Canon là I – V – vi – iii – IV – I – IV – V, ở giọng Đô là C – G – Am – Em – F – C – F – G. Tên gọi lấy từ bản Canon cung Rê của Pachelbel. Vòng này thường được đàn với bè trầm đi xuống từng bậc.
Dùng vòng hợp âm giống bài khác có bị coi là đạo nhạc không?
Vòng hợp âm thông dụng là chất liệu chung của âm nhạc, dùng chung không tự nó là sao chép. Tranh chấp đạo nhạc thường xét giai điệu, lời và phần sáng tạo đặc trưng, có giám định. Khi có tranh chấp thực sự nên hỏi luật sư hoặc cơ quan bản quyền.
Làm sao chuyển vòng hợp âm sang giọng khác?
Ghi vòng bằng số bậc rồi tra bảng hợp âm của giọng mới. Ví dụ I – V – vi – IV ở giọng Son là G – D – Em – C, ở giọng Rê là D – A – Bm – G. Thứ tự trưởng, thứ của các bậc không đổi.
Vòng hợp âm buồn là vòng nào?
Vòng bắt đầu bằng hợp âm thứ như vi – IV – I – V (Am – F – C – G) thường nghe day dứt hơn. Mượn hợp âm thứ từ giọng song song, như thay F bằng Fm, cũng tạo màu buồn. Nhưng cảm giác buồn hay vui còn phụ thuộc giai điệu, nhịp độ và lời.